Onderdeel van het Clusterhoofdpijn-dossier van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.
TAC-subtypes en diagnose
Overzicht TAC-spectrum
ICHD-3 classificeert vijf entiteiten in de groep Trigeminal Autonomic Cephalalgias (TAC).
| Subtype | Duur | Frequentie | Autonome verschijnselen | Indomethacine | Eerstelijns acute therapie |
|---|---|---|---|---|---|
| Clusterhoofdpijn (CH) | 15-180 min | 1-8/dag in bout | Prominent, ipsilateraal | Geen specifieke respons | Sumatriptan SC 6 mg + 100% O2 |
| Paroxismale hemicranie (PH) | 2-30 min | >5/dag (vaak 10-30) | Prominent, ipsilateraal | Absolute respons | Indomethacine |
| Hemicrania continua (HC) | Continu met exacerbaties | Constant | Aanwezig bij exacerbaties | Absolute respons | Indomethacine |
| SUNCT | 1-600 s (mediaan ~60 s) | 3-200/dag | Conjunctivale injectie EN lacrimatie verplicht | Geen | Lamotrigine, IV lidocaïne |
| SUNA | 1-600 s | 3-200/dag | Eén of geen autonoom verschijnsel | Geen | Lamotrigine, IV lidocaïne |
Bron: Diener 2023 (PMID 36648786), McClendon & Riechers 2025 (PMID 41167853), Osiowski 2024 (PMID 38935422), Henningsen 2024 (PMID 38205903).
Clusterhoofdpijn (CH)
ICHD-3 criteria (samengevat)
- ≥5 aanvallen voldoend aan criteria.
- Hevige tot zeer hevige unilaterale pijn periorbitaal, temporaal of frontaal, 15-180 min onbehandeld.
- Frequentie van 1 om de andere dag tot 8 per dag in actieve periode.
- Minstens één ipsilateraal autonoom verschijnsel (conjunctivale injectie, lacrimatie, nasale congestie/rhinorroe, voorhoofd- of aangezichtszweten, miosis, ptosis, ooglidoedeem) OF agitatie.
Vormen
- Episodisch (eCH): bouts van 7 dagen tot 1 jaar, gevolgd door remissies ≥3 maanden.
- Chronisch (cCH): aanvalsperiode >1 jaar zonder remissie of remissies <3 maanden.
Profiel
- Man, beginleeftijd 20-40 jaar, frequente tabaksgebruikers.
- Aanvallen vaak op vast tijdstip, predominant nocturnaal of bij ontwaken.
- Bouts vaak rond de equinoxen.
- Triggers: alcohol (acuut), nitroglycerine (experimenteel), histamine.
- Circadiaan patroon bij ~70% (PMID 36990725).
Paroxismale hemicranie (PH)
ICHD-3 criteria
- ≥20 aanvallen vereist.
- Hevige unilaterale pijn in V1-distributie, 2-30 minuten.
-
5 per dag (vaak 10-30).
- Minstens één ipsilateraal autonoom verschijnsel OF agitatie.
- Absolute respons op indomethacine, vereist voor diagnose.
Indomethacine-test
- Start 25 mg t.i.d.
- Geen respons na 5-7 dagen: ophogen naar 50 mg t.i.d.
- Geen respons na nog 5-7 dagen: 75 mg t.i.d.
- Absolute respons: volledige pijnvrijheid binnen 1-3 dagen op effectieve dosis.
- Onderhoud: 25-100 mg/d, soms tot 225 mg/d.
Epidemiologie (Henningsen 2024, PMID 38205903)
- Relatieve frequentie 0,3% van hoofdpijnpatiënten in tertiaire kliniek.
- Vrouwen iets oververtegenwoordigd.
- Onderdiagnose frequent; vaak jaren als atypische migraine geclassificeerd.
Autonome verschijnselen-frequentie
- Lacrimatie 77%.
- Conjunctivale injectie 75%.
- Nasale congestie 48%.
Hemicrania continua (HC)
ICHD-3 criteria
- Unilaterale hoofdpijn >3 maanden zonder pijnvrije perioden.
- Exacerbaties met hogere intensiteit, vaak met autonome verschijnselen.
- Absolute respons op indomethacine.
Klinisch beeld
- Continue achtergrondpijn (mild tot matig), exacerbaties met cluster- of PH-fenotype.
- Migraineuze features (foto-, fonofobie) bij exacerbaties frequent.
- Diagnose bevestigd bij absolute indomethacine-respons.
Indomethacine-contraindicatie of intolerantie
Alternatieven: celecoxib, melatonine (PMID 38518183 specifiek voor PH en HC), gabapentine, topiramaat, occipitale zenuwblok. Zie ook PMID 39911098.
SUNCT en SUNA
- SUNCT: Short-lasting Unilateral Neuralgiform headache attacks with Conjunctival injection and Tearing. Beide autonome features verplicht.
- SUNA: Short-lasting Unilateral Neuralgiform headache attacks with cranial Autonomic symptoms. Eén of geen autonoom feature.
Klinisch beeld
- Aanvalsduur 1-600 seconden (mediaan 60-120 s).
- Frequentie 3-200/dag.
- Pijnkarakter: steken-achtig of neuralgiform, predominant periorbitaal.
- Cutane en bewegings-triggers: aanraking, kauwen, koud water, tandenpoetsen.
- Valsalva-manoeuvres (niezen, hoesten, persen) als trigger frequent.
Therapie
- Indomethacine niet effectief.
- Sumatriptan SC niet effectief (kinetiek versus duur).
- Acuut: IV lidocaïne in klinische setting.
- Profylactisch: lamotrigine eerstelijns; alternatieven topiramaat, gabapentine, oxcarbazepine.
Co-existerende TAC-syndromen
Klinisch zeldzaam maar gedocumenteerd: gelijktijdige criteria van CH plus PH of HC, soms met SUNCT-verdenking (case-literatuur, zie PMID 41167853).
Valsalva-getriggerde aanvallen
Bij niezen, hoesten of buigen als consistente trigger wordt de differentiaal verbreed:
- SUNCT/SUNA.
- Hoest-hoofdpijn (ICHD-3 4.1), geen TAC.
- Primaire inspanningshoofdpijn (ICHD-3 4.2).
- Hemicrania continua met Valsalva-getriggerde exacerbaties.
Combinatie van Valsalva-triggers, continue achtergrondpijn en episodische exacerbaties suggereert HC. Indomethacine-respons is diagnostisch.
Indomethacine: diagnostisch en therapeutisch
Non-selectieve NSAID met unieke 100% respons bij HC en PH binnen dagen. Naproxen en ibuprofen tonen geen vergelijkbaar effect.
Werkingshypothesen
- Selectieve onderdrukking van posterieure hypothalamus-activatie tijdens PH-aanvallen, aangetoond met PET (Matharu 2006, PMID 16489610).
- COX-onafhankelijke centrale effecten en mogelijke modulatie van NO-signalering worden in de bredere indomethacine-PH/HC-literatuur besproken (zie review Osiowski 2024, PMID 38935422), zonder dat één enkel mechanisme definitief is vastgesteld.
RCT bij gezonde vrijwilligers (PMID 34407645): indomethacine zonder effect op trigeminaal-getriggerde parasympathische output. Het effect is dus centraal, niet via de trigemino-autonome reflex zelf.
Kernbronnen
- Diener HC et al. JAMA Neurology, 2023. PMID 36648786.
- McClendon D, Riechers RG. PMR Clinics N Am, 2025. PMID 41167853.
- Osiowski A et al. Neurol Neurochir Pol, 2024. PMID 38935422.
- Henningsen MJ et al. Headache, 2024. PMID 38205903.
- Matharu MS et al. Annals of Neurology, 2006. PMID 16489610.
- Vyas DB et al. Curr Opin Neurol, 2025. PMID 39911098.
Volledige bibliografie in referenties.