← Ehlers-Danlos syndroom-overzicht

Ehlers-Danlos: rode vlaggen en veiligheid

Waarom dit hoofdstuk apart staat

De meeste mensen met hypermobiliteit hebben een aandoening die hun leven beheerst maar hen op korte termijn zelden doodt. Een kleine minderheid heeft iets anders. Bij vasculaire Ehlers-Danlos (vEDS) scheurt weefsel dat niet hoort te scheuren: slagaders, darm, baarmoeder en long (PMID 17640391). Die mensen zien er in de spreekkamer aanvankelijk uit als de rest van de hypermobiele populatie, tot het moment waarop dat plots niet meer opgaat.

De taak van de niet-arts is hier scherp afgebakend en bestaat uit drie dingen: patronen herkennen die om een arts vragen, weten welke eigen technieken bij deze groep schade kunnen aanrichten, en weten wanneer de behandeling stopt en er direct doorverwezen wordt. Dit hoofdstuk werkt die drie dingen uit. De classificatie zelf en de diagnostische criteria staan in het hoofdstuk overview, de genetische achtergrond in genetica.

Vasculaire EDS: het subtype dat je moet kunnen herkennen

Wat het is en wat er scheurt

Vasculaire EDS is een autosomaal dominante bindweefselaandoening die vrijwel altijd berust op een pathogene variant in COL3A1, het gen dat codeert voor type III procollageen (PMID 17640391, PMID 41905459). Type III collageen zit in de wand van slagaders, in de darm en in de baarmoeder, en bij een defect verliezen die structuren hun treksterkte (PMID 17640391). Het longweefsel blijkt eveneens aangedaan (PMID 41872842, PMID 41272811).

De geschatte prevalentie van alle EDS-vormen samen ligt tussen 1 op 10.000 en 1 op 25.000, waarvan vEDS ongeveer 5 tot 10 procent uitmaakt (PMID 17640391). In een praktijk met veel hypermobiele patiënten kom je dit dus zelden tegen, en zelden is iets anders dan nooit. In een Spaans pediatrisch cohort van 41 kinderen die met verdenking op EDS werden doorverwezen, bleek 7,3 procent uiteindelijk het vasculaire subtype te hebben (PMID 40869974). Dat cijfer komt uit een gespecialiseerde tertiaire kliniek en zegt weinig over een eerstelijnspraktijk, maar het laat wel zien dat mensen die verwezen worden met “gewoon hypermobiliteit” dat lang niet allemaal blijken te hebben.

De regel dat dissecties van de vertebrale en carotide arteriën typerend zijn voor vEDS zelf (PMID 17640391), keert verderop terug bij het manipulatievraagstuk. Onthoud die zin dus.

Hoe je het klinisch herkent

De klassieke beschrijving noemt vier kenmerken: karakteristieke gelaatstrekken en acrogerie, de voortijdig verouderde indruk van huid en handen, doorschijnende huid met duidelijk zichtbare onderhuidse bloedvaten op romp en onderrug, gemakkelijk blauwe plekken krijgen, en ernstige arteriële, digestieve en uteriene complicaties die bij de andere EDS-vormen zelden of nooit voorkomen (PMID 17640391).

Let op wat in die opsomming ontbreekt: uitgesproken gewrichtshypermobiliteit staat er niet bij (PMID 17640391). Daar zit precies de valkuil, want de Beighton-score laat je bij dit subtype in de steek. Iemand die nauwelijks opvalt op de hypermobiliteitsmaat kan wel degelijk vEDS hebben.

De huid is de meest bruikbare aanwijzing die met het blote oog te zien is. Doorschijnendheid waarbij het veneuze patroon over borstkas of onderrug uit te tekenen valt, samen met blauwe plekken die de patiënt zelf niet kan verklaren, is een combinatie die serieuze navraag verdient (PMID 17640391). Onderzoek met AI-gestuurde gezichtsanalyse liet zien dat een model getraind op beelden van 30 mensen met vEDS deze groep met een AUC van 0,97 of hoger kon onderscheiden van zowel controles als mensen met hEDS, waarbij gezichtsregio’s naar voren kwamen die al als kenmerkend voor vEDS bekend stonden, zoals prominente ogen (PMID 40575353). Lees dat resultaat met scepsis: het model is getraind op 30 beelden en de controlebeelden kwamen uit een aparte fotodatabase, wat de kans op een artefact vergroot. Toepassing van deze technologie in de eerste lijn is voorlopig speculatie.

Hoe ernstig het is, en wat sekse ermee te maken heeft

De literatuur is consistent over de richting en vaag over het exacte getal. De BBEST-trial omschrijft vEDS als een zeldzame, ernstige aandoening die arteriële dissecties en rupturen veroorzaakt die tot vroege dood kunnen leiden (PMID 20825986). Het concreetste cijfermateriaal komt uit de VEDS Collaborative Natural History Study, een cross-sectionele analyse van 557 mensen met een pathogene COL3A1-variant, waarin de totale sterfte 32,3 procent bedroeg bij mannen en 20,4 procent bij vrouwen (p = 0,001), bij een gemiddelde leeftijd bij inclusie van 35,8 jaar voor mannen en 39,2 jaar voor vrouwen (PMID 41616879).

Wees precies over wat die getallen betekenen. Het gaat om cumulatieve sterfte binnen een natural-history-register, en de vermelde leeftijden zijn leeftijden bij inclusie in plaats van leeftijden bij overlijden (PMID 41616879). Uit deze twee cijfers volgt dus beslist niet dat mensen met vEDS rond hun midden dertig overlijden. Wat er wel uit volgt, is dat een aanzienlijk deel van een relatief jong cohort al is overleden en dat mannen daarbij consequent slechter af zijn.

Sekse doet ertoe op een manier die klinisch bruikbaar is. Aortapathologie en arteriële problemen in het iliacale en viscerale gebied kwamen vaker voor bij mannen (74,2 procent tegenover 57,9 procent, p < 0,001), terwijl vrouwen vaker carotico-caverneuze fistels en spontane coronaire arteriedissectie hadden (PMID 41616879).

Het vergelijkende risico wordt scherp in het Montalcino Aortic Consortium. In een retrospectief cohort van 1.780 mensen met erfelijke thoracale aortaziekte kwamen arteriële events, gedefinieerd als dissectie, ruptuur of aneurysma buiten de aorta waarvoor ingrijpen nodig was, het vaakst voor bij COL3A1 met 20,8 procent, tegenover 7,7 procent bij TGFBR2, 7,3 procent bij TGFBR1, 6,4 procent bij TGFB2, 5,6 procent bij SMAD3 en 1,5 procent bij FBN1, waarbij COL3A1 bovendien de vroegste events gaf van alle onderzochte genen (PMID 40533124). Die percentages komen uit een consortium voor erfelijke aortaziekte en dienen om génen met elkaar te vergelijken; ze geven zeker geen populatierisico voor vEDS weer.

Longbetrokkenheid: het beeld dat structureel als infectie wordt afgehandeld

Dit onderdeel ontbreekt in de meeste overzichten voor therapeuten, en het hoort er wel in.

In een monocentrisch Chinees cohort van 32 genetisch bevestigde vEDS-patiënten had 84,4 procent afwijkingen op beeldvorming van de longen, met pneumothorax (50,0 procent) en hemoptoë, het ophoesten van bloed (43,8 procent), als meest voorkomende manifestaties (PMID 41872842). Lees die 50,0 procent als een cijfer uit één centrum met tweeëndertig patiënten en zeker niet als het algemene vEDS-risico. Dezelfde studie bevat een veelzeggende vóór-en-na-vergelijking: in de vroege periode werd de diagnose bij 81,8 procent van de patiënten aanvankelijk gemist, en nadat het centrum het longbeeld leerde herkennen zakte dat naar 9,5 procent, terwijl de mediane diagnoseduur terugliep van 2,07 naar 0,15 jaar (PMID 41872842).

Een tweede reeks van negen vEDS-patiënten met hemoptoë bestond uit acht mannen en één vrouw met een gemiddelde leeftijd van 22,2 jaar, van wie er acht aanvankelijk de diagnose infectieziekte kregen en vier zelfs tuberculostatica voorgeschreven kregen (PMID 41272811). Longbloeding is ook bij kinderen beschreven, en dan zowel bij vasculaire als bij niet-vasculaire subtypes, waarbij de onderzoekers aanbevelen om kinderen die zich met een longbloeding presenteren routinematig te onderzoeken op gewrichts- en huidhyperextensibiliteit (PMID 40598578). Een cardiale-MRI-vergelijking van 26 vEDS-patiënten met 26 gematchte controles vond pneumothorax uitsluitend bij vEDS-patiënten met een linkerventrikelejectiefractie onder de 58 procent (50,0 procent tegenover 0,0 procent; p = 0,02), wat een subgroepbevinding is binnen een klein cohort en niets zegt over de algemene frequentie van pneumothorax bij vEDS (PMID 39239969).

De boodschap is dat de longpresentatie bij mensen die achteraf vEDS blijken te hebben, in de reguliere zorg structureel als infectie of gewone longziekte wordt afgehandeld (PMID 41872842, PMID 41272811). Bloed ophoesten of een plotse pneumothorax bij een jonge hypermobiele patiënt bewijst dus zeker geen vEDS, en het is wel precies het beeld waarbij de diagnose actief heroverwogen hoort te worden. Vroege herkenning voorkomt bovendien onnodige invasieve procedures zoals bronchoscopie (PMID 41872842).

De carotico-caverneuze fistel

Dissecties van de carotiden in hun extra- en intracraniële segmenten, inclusief carotico-caverneuze fistels, zijn typerend voor vEDS (PMID 17640391). Uit het cohort van 557 mensen met een pathogene COL3A1-variant blijkt dat deze fistels vaker voorkomen bij vrouwen dan bij mannen (PMID 41616879).

Een carotico-caverneuze fistel is een abnormale verbinding tussen de arteria carotis en de sinus cavernosus, en de klassieke zichtbare tekens bestaan uit een rood, pulserend en uitpuilend oog, dubbelzien en een suizend geluid in het hoofd. Die semiologische beschrijving is standaard klinische kennis en staat als zodanig niet in de geciteerde abstracts; wat de bronnen wel dragen, is dat de entiteit zelf typerend is voor vEDS en vaker bij vrouwen optreedt (PMID 17640391, PMID 41616879). Een patiënt met dit oogbeeld en een bekende of vermoede bindweefselaandoening hoort met spoed beoordeeld te worden.

Celiprolol, irbesartan en waarom staken gevaarlijk is

Wat de trials laten zien

De BBEST-trial is nog altijd het fundament onder de medicamenteuze behandeling van vEDS. Het was een multicentrische, gerandomiseerde, open studie met geblindeerde beoordeling van de klinische eindpunten, uitgevoerd in acht Franse en één Belgisch centrum, waarin 53 patiënten werden gerandomiseerd naar celiprolol (25) of naar geen behandeling (28), en waarvan 33 een aangetoonde COL3A1-mutatie hadden (PMID 20825986). Het primaire eindpunt bestond uit arteriële events, zijnde ruptuur of dissectie, fataal of niet, en werd bereikt door 5 van de 25 patiënten (20 procent) in de celiprololgroep tegenover 14 van de 28 (50 procent) in de controlegroep, met een hazard ratio van 0,36 (95 procent BI 0,15 tot 0,88; p = 0,040), waarna de trial voortijdig werd gestopt wegens behandelvoordeel (PMID 20825986).

Wees eerlijk over de zwaktes. Het gaat om 53 mensen, de studie was open-label met alleen geblindeerde eindpuntbeoordeling, de controlegroep kreeg helemaal geen behandeling in plaats van placebo, en vroegtijdig stoppen wegens voordeel overschat het effect systematisch (PMID 20825986). Het brede betrouwbaarheidsinterval van 0,15 tot 0,88 laat zien hoeveel onzekerheid er overblijft.

Er bestaat observationele ondersteuning met de beperkingen die daarbij horen. In een Zweeds cohort kregen 40 patiënten met een pathogene COL3A1-variant celiprolol aangeboden tussen 2011 en 2019, waarbij van de 38 patiënten met afgeronde optitratie 65 procent de streefdosis van de trial bereikte en bij zes de optitratie mislukte door bijwerkingen; het jaarlijkse risico op een groot vasculair event bedroeg 4,7 procent, vergelijkbaar met de 5 procent in de behandelarm van BBEST en lager dan de 12 procent in de controlearm, met vijf grote vasculaire events waarvan vier fataal (PMID 33223285). Dit is aanvullende, zwakke ondersteuning in plaats van validatie: het betreft een ongecontroleerd cohort van één arm zonder eigen contrafeitelijke groep, dat zich vergelijkt met een historische trial-arm, en de auteurs formuleren zelf voorzichtig dat celiprolol een beschermend effect “kan” hebben (PMID 33223285). Een systematische review over 323 deelnemers uit studies tussen 2010 en 2023 stelt dat celiprolol de incidentie van grote vasculaire events significant verlaagt, met duizeligheid en hypotensie als bijwerkingen die soms tot staken leiden, waarbij bedacht moet worden dat die review grotendeels dezelfde onderliggende data samenvat, waaronder BBEST zelf (PMID 40559232).

Sinds 2025 is er een tweede middel bij. In een multicentrische, gerandomiseerde, placebogecontroleerde trial kregen 57 volwassenen met vEDS die al stabiel op celiprolol stonden daarbovenop irbesartan of placebo gedurende twee jaar, waarbij het samengestelde primaire eindpunt optrad bij 8 van de 29 patiënten (27,6 procent) op irbesartan tegenover 15 van de 28 (53,6 procent) op placebo, met een hazard ratio van 0,42 (95 procent BI 0,17 tot 0,99; p < 0,05) (PMID 39906986). Lees dat eindpunt zorgvuldig, want het verschilt van dat van BBEST: het omvatte behalve fatale en niet-fatale arteriële events ook elke nieuwe of verergerende arteriële laesie die werd opgespoord met systematische CT-angiografie van hoofd tot bekken of met duplex-echografie (PMID 39906986). Een deel van wat hier meetelt, is dus asymptomatische, beeldvormend gedetecteerde laesieprogressie in plaats van een ruptuur of dissectie. Hoe groot dat deel is, rapporteert de trial niet, al meldt ze wel dat het risico op herhaalde symptomatische én asymptomatische arteriële events lager lag onder irbesartan (risicoratio 0,37; 95 procent BI 0,19 tot 0,68; p = 0,002) (PMID 39906986). De hazard ratio’s van 0,36 en 0,42 meten daarmee niet hetzelfde, het gaat om 57 mensen, en de bovengrens van 0,99 maakt de significantie krap. De richting is bemoedigend en de zekerheid bescheiden.

Beide middelen zijn in Europa niet geregistreerd voor vEDS en worden op basis van deze trials off-label voorgeschreven. Het voorschrijven en titreren is uitsluitend zaak van de behandelend arts of het expertisecentrum.

Waarom onderbreken levensgevaarlijk is

Hier ligt de belangrijkste veiligheidsboodschap van dit hoofdstuk voor iedereen die geen voorschrijver is. Een casusreeks documenteert expliciet dat onderbreking van gevalideerde medicamenteuze therapie bij vEDS tot snelle en levensbedreigende vasculaire events kan leiden (PMID 41377782). Wanneer een patiënt met vEDS vertelt dat hij van zijn bètablokker af wil omdat hij er moe van wordt, is de enige juiste reactie hem terugsturen naar zijn voorschrijver. Zelf meedenken over afbouw of over natuurlijke alternatieven brengt deze patiënt in levensgevaar.

De vaatchirurgische literatuur pleit bij vEDS uitdrukkelijk voor het vermijden van hoogrisicomedicatie (PMID 41905459), waarmee vooral middelen bedoeld worden die de bloedingsneiging of de arteriële belasting verhogen. Of vrij verkrijgbare supplementen in diezelfde categorie thuishoren, is nergens onderzocht, en de voorzichtige lijn is om elk supplementgebruik bij vEDS met de behandelend arts te overleggen. Zorg bij vEDS hoort bovendien gecentraliseerd te zijn in een expertisecentrum (PMID 41377782, PMID 41905459).

De aorta bij niet-vasculaire subtypes

Hier bestaat een echte, onopgeloste controverse, en die presenteer je best als controverse in plaats van er een kant in te kiezen.

Aan de ene kant staat een retrospectief onderzoek van 258 patiënten die naar een multidisciplinaire hypermobiliteitskliniek werden doorverwezen en de diagnose hEDS of hypermobiliteitsspectrumstoornis (HSD) kregen. Daarin was er sprake van mitralisklepprolaps bij 7,5 procent en van thoracale aortadilatatie bij 15,2 procent, met aortadilatatie vaker bij hEDS (20,7 procent) dan bij HSD (7,7 procent), mild bij meer dan 90 procent van de vrouwen maar matig tot ernstig bij de helft van de mannen; vijf mensen (1,9 procent) hadden arteriële betrokkenheid buiten de aorta, waaronder twee cervicale arteriedissecties, twee gevallen van SCAD en één geval van SCAD met een pseudoaneurysma van de arteria coeliaca (PMID 35000503). De auteurs adviseren dat volwassenen met hEDS of HSD bij wie op baseline aortadilatatie wordt gevonden onder controle blijven om progressie te monitoren (PMID 35000503).

Aan de andere kant staat een pediatrische studie die 225 kinderen met hEDS volgde met seriële echocardiografie. Een aortawortel-Z-score boven 2,0 werd op het eerste echo gevonden bij 15 van de 225 kinderen en bij niemand kwam de Z-score boven 3,0; bij herhaalde metingen daalde de Z-score significant en bij zeven van de tien kinderen met een initiële Z-score boven 2,0 bij wie een herhaalmeting beschikbaar was, zakte die weer onder de 2,0, zodat uiteindelijk 4,0 procent een Z-score boven 2,0 had, wat statistisch niet verschilt van de algemene bevolking, en er trad geen enkele aortadissectie op bij eerste- of tweedegraads familieleden (PMID 39148461). De auteurs concluderen dat routinematige echocardiografie bij hEDS overbodig is wanneer andere cardiale bevindingen of verdenking op een andere aandoening ontbreken (PMID 39148461). Een derde cohort van 75 hEDS-patiënten vond eveneens dat de aanwezigheid van een significante cardiale afwijking zeer laag was, ondanks veel cardiale klachten zoals licht in het hoofd zijn (80,6 procent), hartkloppingen (77,6 procent) en flauwvallen (44,8 procent) (PMID 36866504).

De verklaring die het beste bij alle drie de studies past, en die hier uitdrukkelijk als redenering en zeker niet als bewezen feit staat, luidt dat milde aortawortelverwijding bij hEDS voorkomt maar zelden progressief is en vrijwel nooit tot dissectie leidt, en dat een deel van de gemeten dilatatie bij kinderen meetruis of voorbijgaande variatie is (PMID 35000503, PMID 39148461). De klinisch relevante boodschap is dat de vele hartkloppingen, duizeligheid en pijn op de borst die je bij hEDS ziet in de overgrote meerderheid van de gevallen een andere oorzaak hebben dan een gevaarlijke aorta (PMID 36866504). Veel van die klachten passen bij orthostatische intolerantie, wat het hoofdstuk dysautonomie uitwerkt. Bij mannen met hEDS ligt de drempel om aan te dringen op cardiologische beoordeling lager, omdat de dilatatie bij hen vaker matig tot ernstig is (PMID 35000503). De volledige weging van deze tegenspraak staat in controverses.

Marfan, Loeys-Dietz en vasculaire EDS uit elkaar houden

De differentiaaldiagnose van hypermobiliteit is precies de plek waar een therapeut het verschil kan maken, omdat die de patiënt langer en met meer aandacht ziet dan wie ook in de zorgketen. Het overzichtsartikel van Colombi en collega’s stelt onomwonden dat hEDS een uitsluitingsdiagnose is die de afwezigheid vereist van elk consistent kenmerk dat wijst op een andere, deels overlappende bindweefselaandoening, waaronder klassieke EDS, vasculaire EDS, kyfoscoliotische EDS, osteogenesis imperfecta, Marfan, Loeys-Dietz, arteriële tortuositeitssyndroom en laterale meningocèlesyndroom (PMID 25821090). De diagnose hEDS mag dus pas vallen nadat die andere aandoeningen zijn overwogen, en dat overwegen is artsenwerk.

De praktische scheidslijnen die uit het bewijs naar voren komen, gaan over het arteriële risicoprofiel.

Die laatste rij verklaart waarom een normale echo van het hart een vEDS-patiënt geen geruststelling biedt, en waarom niet-invasieve vasculaire beeldvorming van hoofd tot bekken de standaard is bij vEDS (PMID 41905459, PMID 39906986).

De klassieke onderscheidende kenmerken van Marfan (lensluxatie, lange ledematen, pectusafwijkingen) en van Loeys-Dietz (arteriële tortuositeit, gespleten huig, hypertelorisme) zijn algemeen bekende leerboekkennis die in de abstracts van de geciteerde bronnen ontbreekt, en ze krijgen hier daarom bewust geen PMID. Wie die kenmerklijsten wil gebruiken, zoekt daar een primaire bron bij.

De bruikbare vuistregel blijft overeind. Bij een hypermobiele patiënt wil je drie dingen weten die niets met gewrichten te maken hebben: het oogverhaal, het familieverhaal (plotse dood, gescheurde bloedvaten, een aorta-operatie bij een familielid op jonge leeftijd) en het huidverhaal (doorschijnendheid, abnormale littekens, onverklaarde blauwe plekken) (PMID 17640391, PMID 39730916, PMID 41905459). Wie op een van die drie een positief antwoord krijgt, laat de patiënt verwijzen naar een klinisch geneticus in plaats van hem in te plannen voor tien sessies.

Cervicale arteriedissectie en high-velocity nekmanipulatie

Dit is het onderdeel waar het bewijs het rommeligst is. Eerst de literatuur, dan de redenering.

Wat de populatiestudies laten zien

De grote observationele studies vinden geen overtuigend causaal verband tussen cervicale manipulatie en arteriedissectie in de algemene bevolking. Een analyse van declaratiegegevens van Amerikaanse volwassenen identificeerde 2.337 gevallen van vertebrale arteriedissectie (VAD) en 2.916 gevallen van carotisdissectie (CAD); vergeleken met populatiecontroles hadden mensen met een VAD 0,17 keer zoveel kans om in de voorgaande week cervicale manipulatie te hebben gehad in vergelijking met een gewoon medisch consult (95 procent BI 0,09 tot 0,32), en in de case-crossover-analyse gold hetzelfde patroon (PMID 37422607). De enige vergelijking die de andere kant op wees, betrof specifiek VAD-patiënten tegenover beroertepatiënten zonder dissectie, waar manipulatie 2,53 keer zo waarschijnlijk was als een medisch consult (95 procent BI 1,71 tot 3,68), wat voor CAD-patiënten juist niet opging; de auteurs concluderen dat het totale risico op cervicale arteriedissectie zeer laag is (PMID 37422607).

Een Medicare-analyse bij 65-plussers vond dat de kans op cervicale manipulatie versus een gewoon consult niet significant verschilde tussen dissectiepatiënten en welke controlegroep dan ook, op welk tijdstip dan ook (odds ratio’s 0,84 tot 1,88; p > 0,05), en concludeert dat het risico op cervicale arteriedissectie na manipulatie niet groter is dan in de controlegroepen (PMID 36447166). Weeg die studie wel op haar leeftijdsgrens, want ze bevat uitsluitend 65-plussers, terwijl de patiënt op de behandeltafel doorgaans jonger is. Een oudere narratieve review van 13 gepubliceerde gevallen van interne carotisdissectie na chiropractische manipulatie concludeerde dat de medische literatuur geen duidelijk causaal verband ondersteunt, en merkte op dat er talrijke verstorende factoren waren zoals bindweefselafwijkingen en onderliggende arteriopathie die elk oorzakelijk verband vertroebelden (PMID 12801430). Die opmerking is veelzeggend: de verstorende factor die de onderzoekers aanvoeren om het verband weg te verklaren, is precies de patiëntengroep waar dit hoofdstuk over gaat.

Wat de veiligheidsliteratuur laat zien

Een systematische review van ernstige ongewenste voorvallen na fysieke behandelingen gericht op de cervicale wervelkolom identificeerde 233 studies met 334 gerapporteerde gevallen. Achtenvijftig procent van die voorvallen was vasculair, meestal arteriedissectie of vertebralis-gerelateerd, en 75 procent betrof manipulatie, terwijl sommige voorvallen volgden op procedures als vestibulair onderzoek, zachte mobilisatie, oefeningen, acupunctuur of zelfs massage (PMID 39663097). De beginnende symptomen bestonden uit een scherpe toename van hoofdpijn of nekpijn, misselijkheid, braken, duizeligheid en veranderde gewaarwording, tijdens de behandeling of binnen 48 uur erna, en gingen vaak vooraf aan neurologische verschijnselen; 62 procent herstelde gunstig, 16 procent hield blijvende invaliditeit en 6 procent overleed (PMID 39663097). De auteurs adviseren om tot 48 uur na de behandeling alert te blijven op vroege tekenen (PMID 39663097).

Interpreteer die percentages met zorg, want dit is een verzameling gepubliceerde casusrapporten zonder noemer. De 75 procent zegt hoe vaak manipulatie voorkwam ónder de gerapporteerde voorvallen en beslist niet hoe vaak manipulatie tot een voorval leidt, en de 6 procent sterfte is sterfte onder gepubliceerde ernstige voorvallen in plaats van een risico. Wat deze review wél stevig onderbouwt, is de symptoomvolgorde en het tijdvenster van 48 uur, en dat is precies het deel dat je nodig hebt.

De redenering die je moet maken

Twee dingen zijn tegelijk waar en het ene mag het andere niet wegdrukken.

Ten eerste is bij de doorsnee patiënt met nekpijn het absolute risico op een cervicale arteriedissectie hoe dan ook zeer laag, en de beste beschikbare epidemiologie ondersteunt geen causaal verband met manipulatie (PMID 37422607, PMID 36447166). Wie beweert dat nekmanipulatie in het algemeen levensgevaarlijk is, gaat verder dan het bewijs.

Ten tweede zijn die studies gedaan in de algemene bevolking en zeker niet bij mensen bij wie het type III collageen in de arteriewand defect is. Bij vEDS zijn dissecties van de vertebrale en carotide arteriën juist typerend voor de aandoening, ook zonder enige uitwendige aanleiding (PMID 17640391). Afwezigheid van een aantoonbaar populatie-effect zegt dus vrijwel niets over de veiligheid bij een individu met bewezen arteriële fragiliteit. De relevante vraag luidt zelden hoe vaak dit misgaat bij iedereen, en veeleer wat er gebeurt wanneer het misgaat bij deze persoon.

De praktische conclusie staat hier uitdrukkelijk als klinische extrapolatie en beslist niet als direct getoetst bewijs. High-velocity, low-amplitude technieken (HVLA) op de cervicale wervelkolom horen achterwege te blijven bij iedereen met bekende of vermoede vasculaire EDS, bij iedereen met een bekende erfelijke bindweefselaandoening met arteriële betrokkenheid, en bij iedereen met hypermobiliteit plus vasculaire rode vlaggen zoals doorschijnende huid, onverklaarde blauwe plekken of een familiegeschiedenis van dissectie of plotse dood (PMID 17640391, PMID 41905459). De reden is asymmetrie in de uitkomst: de mogelijke schade is een dissectie bij iemand van wie de arteriewand bewezen zwak is, terwijl er voor vrijwel elke cervicale manipulatie een zachtere techniek voorhanden is. Dat die zachtere techniek even veel oplevert, is een aanname, en er bestaat in de geciteerde literatuur geen studie die HVLA en mobilisatie bij deze groep op effectiviteit vergelijkt.

En bij hEDS zonder vasculaire rode vlaggen? Hier is eerlijkheid over de kennislacune beter dan een geruststelling die het bewijs zeker niet draagt. Er bestaat geen enkele studie naar manipulatie bij mensen met een aangetoonde erfelijke bindweefselaandoening, in geen van beide richtingen. Tegelijk vond de enige hEDS-reeks die ernaar keek twee cervicale arteriedissecties op 258 hEDS/HSD-patiënten (PMID 35000503). Die reeks vergelijkt zichzelf nergens met de algemene bevolking en rapporteert naar eigen zeggen als eerste de prevalentie van cervicale dissectie bij hEDS en HSD (PMID 35000503). Behandel die twee gevallen dus als een ongekwantificeerd signaal in plaats van als een vastgestelde verhoogde frequentie, temeer omdat het om een verwijspopulatie in een gespecialiseerde kliniek gaat. De verantwoorde formulering luidt dat HVLA op de nek bij hEDS een afweging is die niemand met bewijs kan onderbouwen, waarbij het signaal uit die reeks (PMID 35000503), de gerapporteerde cervicale wervelkolominstabiliteit bij EDS (PMID 30626862) en het bestaan van zachtere alternatieven alle drie in dezelfde richting wijzen. Terughoudendheid is hier een oordeel en zeker geen bevinding.

Een laatste, ongemakkelijk detail: de systematische review vond ernstige voorvallen ook na zachte mobilisatie en massage (PMID 39663097). De redenering “ik manipuleer niet, dus ik loop geen risico” is daarmee een onterechte geruststelling. Wat altijd binnen je bereik ligt, is de eerste 48 uur na een cervicale behandeling actief navragen op de symptomen die de review documenteert (PMID 39663097).

Bloedingsneiging, wondgenezing en naaldtechnieken

Waarom het standaardlab je niet gaat helpen

In een cohort van 141 EDS-patiënten had 41,7 procent een afwijkende bloedingsscore volgens het Bleeding Assessment Tool van de ISTH, gedefinieerd als een score van 4 of hoger bij mannen en 6 of hoger bij vrouwen (PMID 30312027). Bijna de helft van de EDS-patiënten in dat cohort had dus een klinisch relevante bloedingsneiging, al betreft het een tertiaire verwijspopulatie en leest dat cijfer dus als een orde van grootte. Een tweede, kleinere studie bij 17 EDS-patiënten vond klinisch significante bloedingen bij 86 procent van de klassieke groep en 90 procent van de hypermobiele groep (PMID 41419706).

Dit is de belangrijkste praktische les van dit onderdeel. In het cohort van 141 patiënten waren de protrombinetijd en de geactiveerde partiële tromboplastinetijd bij slechts 10 patiënten (7,1 procent) licht verlengd, en die lichte stollingsfactordeficiënties waren volgens de auteurs niet verantwoordelijk voor de bloedingsdiathese, terwijl von Willebrand-factor antigeen, ristocetine-cofactor, endogeen trombinepotentieel en het trombocytenaantal bij álle patiënten normaal waren (PMID 30312027). In de tweede studie werden met rotatie-trombo-elastometrie evenmin afwijkingen gevonden die met de bloedingsscore samenhingen (PMID 41419706).

De trombocytenfunctie is genuanceerder dan vaak wordt voorgesteld. Minstens één trombocytenfunctieafwijking werd gevonden bij 90 procent van de patiënten met een afwijkende bloedingsscore, maar ook bij 78 procent van de patiënten met een normale bloedingsscore, en dat verschil was statistisch niet significant (gecorrigeerde OR 2,55; 95 procent BI 0,87 tot 7,48); pas bij méér dan drie afwijkingen tegelijk werd het verband wel significant, met een OR van 5,19 (95 procent BI 1,32 tot 20,45) (PMID 30312027). Trombocytenfunctietests onderscheiden de bloeders dus onbetrouwbaar, tenzij meerdere afwijkingen worden opgeteld.

De praktische vertaling luidt dat een patiënt die zegt snel te bloeden en gemakkelijk blauwe plekken te krijgen, en van wie de huisarts een normale stolling meldde, nog steeds een bloedingsneiging kan hebben, omdat het standaardstollingsonderzoek deze mensen structureel mist (PMID 30312027, PMID 41419706). Geloof de anamnese boven het lab. Het onderliggende mechanisme blijft onzeker en is waarschijnlijk multifactorieel (PMID 41419706).

Wondgenezing en naalden

De chirurgische literatuur benoemt drie problemen die zich bij EDS gelijktijdig voordoen: verminderde treksterkte van het weefsel waardoor wonden opengaan, een verhoogde bloedingsneiging door fragiliteit van de bloedvaten, en een verlengde wondgenezingsperiode (PMID 31048651). Dezelfde bron waarschuwt expliciet dat de behandelaar vooraf moet inschatten of de patiënt resistent is tegen lokale anesthetica en of er een hoog risico op hematoomvorming bestaat (PMID 31048651).

Direct bewijs over de veiligheid van dry needling bij EDS ontbreekt in de geraadpleegde literatuur. Wat wel vaststaat, zijn de risicofactoren die alle samenkomen op de punt van een naald: bijna de helft van de EDS-patiënten heeft een afwijkende bloedingsscore (PMID 30312027), de bloedvaten zijn fragiel en het risico op hematoomvorming is verhoogd (PMID 31048651), en de standaardstollingstests sluiten dat risico beslist niet uit (PMID 30312027, PMID 41419706). De redelijke conclusie, opnieuw expliciet als klinische extrapolatie op basis van die risicofactoren, is dat naaldtechnieken bij EDS met verhoogde voorzichtigheid toegepast horen te worden: langer en steviger comprimeren, wegblijven van gebieden waar een hematoom gevaarlijk kan zijn zoals de voorste halsregio, en de patiënt vooraf informeren dat een blauwe plek waarschijnlijker is dan bij anderen. Bij bekende of vermoede vEDS verdient de nekregio het om helemaal met rust gelaten te worden.

Anesthesie en chirurgie

Chirurgie bij EDS vraagt om een ervaren chirurg, zorgvuldige weefselbehandeling en een lange nazorg, waarbij de operateur vooraf hoort te weten of er sprake is van resistentie tegen lokale anesthetica en van een verhoogd hematoomrisico (PMID 31048651).

Over die resistentie tegen lokale anesthetica past een nuance die ingaat tegen de heersende overtuiging in de EDS-gemeenschap. Een overzichtsartikel uit 2026 stelt dat de meeste gevallen van schijnbaar falen van lokale anesthesie te wijten zijn aan technische factoren zoals gebrekkige procedurele techniek, suboptimale dosering, medicatiefouten of onvoldoende verspreiding naar de doelzenuwen, en dat echte farmacologische resistentie uiterst zeldzaam is, met mogelijke mechanismen rond veranderingen in spanningsafhankelijke natriumkanalen; diezelfde review erkent tegelijk dat resistentie tegen lokale anesthetica is waargenomen bij patiënten met bepaalde bindweefsel- of neuromusculaire aandoeningen, waaronder expliciet Ehlers-Danlos en hypermobiliteitsstoornissen (PMID 41995765). De eerlijke samenvatting luidt dat de klacht “verdoving werkt niet bij mij” bij EDS reëel is en serieus genomen hoort te worden, dat de EDS-populatie in de literatuur expliciet als risicogroep wordt genoemd, en dat de oorzaak vaker technisch dan farmacologisch is (PMID 41995765). Voor de praktijk verandert dat weinig: de patiënt hoort dit vóór elke ingreep, ook bij de tandarts, actief te melden.

De anesthesiologische casuïstiek benoemt daarnaast intubatieproblemen door het inzakken van fibro-elastisch weefsel in de trachea, en wijst op gerapporteerde cervicale wervelkolominstabiliteit die in het anesthesieplan meegewogen hoort te worden (PMID 30626862). Weeg dat naar waarde, want het betreft één casusrapport en het kan dus zeker geen frequentieschatting dragen.

Bij vEDS geldt een principiële terughoudendheid ten aanzien van elke ingreep. Invasieve beeldvormingstechnieken, waarbij een katheter het bloedvat in gaat, zijn gecontra-indiceerd, en een conservatieve benadering wordt doorgaans aanbevolen bij de behandeling van een vasculaire complicatie, waarbij chirurgie voorbehouden blijft aan levensbedreigende situaties (PMID 17640391). Dat spreekt de aanbevolen vasculaire beeldvorming van hoofd tot bekken niet tegen (PMID 41905459), omdat die niet-invasief verloopt met CT-angiografie en perifere duplex-echografie (PMID 39906986). Recentere bronnen nuanceren dat open en endovasculaire ingrepen steeds beter uitvoerbaar zijn bij zorgvuldige patiëntselectie en nauwgezette techniek, terwijl de risico’s op iatrogeen letsel en op complicaties door het gebruikte materiaal aanzienlijk blijven (PMID 41905459).

Praktisch betekent dit dat iedere EDS-patiënt die een ingreep ondergaat, ook een kleine, de chirurg en de anesthesist vooraf informeert over de diagnose (PMID 31048651). Moedig patiënten aan om dat op papier bij zich te dragen.

Zwangerschap

Bij vasculaire EDS blijft dit een hoogrisicosituatie

De klassieke leerstelling is dat zwangerschap bij vEDS de kans op een uteriene of vasculaire ruptuur verhoogt (PMID 17640391), en die leerstelling heeft in veel richtlijnen geleid tot het actief ontraden van zwangerschap.

Een recent retrospectief multicentrisch cohort zet daar een vraagteken bij zonder de waarschuwing op te heffen. Onderzoekers verzamelden gegevens over 121 zwangerschappen bij 43 vrouwen met een pathogene of waarschijnlijk pathogene COL3A1-variant en zagen daarbij geen uterusruptuur en geen levensbedreigende of fatale vasculaire events in de perinatale periode; het miskraampercentage bedroeg 19 procent, 19,1 procent van de levendgeborenen was prematuur, 34 vrouwen (79,1 procent) bevielen vaginaal, acht bevallingen werden gecompliceerd door ernstige perineumscheuren en zes door een fluxus postpartum, en miskramen kwamen significant vaker voor bij vrouwen met een glycinesubstitutie in COL3A1 (PMID 40104886). De auteurs concluderen dat het ontraden van zwangerschap bij álle vrouwen met vEDS in de huidige richtlijnen mogelijk te streng is, en stellen gedeelde besluitvorming voor (PMID 40104886).

Dit is een verschuivend inzicht en beslist geen vrijbrief, om drie redenen. Ten eerste telt het cohort 43 vrouwen, wat te klein is om een zeldzame maar fatale gebeurtenis uit te sluiten. Ten tweede speelt survivorship bias, omdat een retrospectief cohort van levende vrouwen die tussen 2019 en 2021 werden geïncludeerd structureel geen vrouwen kan bevatten die vóór hun diagnose aan een zwangerschapsgerelateerde ruptuur overleden. Ten derde, en dat is het meest veelzeggende detail, beviel van de zeven vrouwen bij wie de vEDS-diagnose op dat moment al bekend was er slechts één vaginaal, terwijl de overige 33 vaginale bevallingen plaatsvonden bij vrouwen zonder diagnose (PMID 40104886). De meeste zwangerschappen in dit cohort verliepen dus ongediagnosticeerd en onbegeleid, wat het cohort ongeschikt maakt als geruststelling voor een vrouw bij wie de diagnose nú bekend is. Intussen blijft de casuïstiek fatale aortaruptuur bij een voldragen zwangerschap door vEDS rapporteren, in dat geval postmortem genetisch bevestigd (PMID 42092737).

De meest recente review voor vaatchirurgen stelt onomwonden dat zwangerschap bij vEDS significant maternaal risico met zich meebrengt (PMID 41905459). De richting van de zorg verschuift van afraden naar zeer intensief begeleiden in een expertisecentrum, met gedeelde besluitvorming vooraf (PMID 40104886, PMID 41905459). Presenteer zwangerschap bij vEDS dus nergens als een veilige situatie.

Bij hypermobiele EDS ligt het anders

Bij hEDS verloopt de zwangerschap bij de meerderheid van de vrouwen ongecompliceerd, en de aandachtspunten zijn van een andere orde: terugkerende gewrichtsluxaties, een voorgeschiedenis van gewrichtsstabiliserende operaties, secundaire autonome pijn en POTS, waarbij bewustzijn van de aandoening en een multidisciplinaire aanpak tot goede uitkomsten voor moeder en kind leiden (PMID 30214474). Het algemene overzicht bevestigt dat onderscheid: zwangere EDS-patiënten hebben doorgaans een gunstige uitkomst, terwijl wie vasculaire EDS heeft meer kans loopt op ernstige maternale complicaties, en vroege diagnose plus subtypebepaling bepalend is voor preconceptionele counseling, de planning van de prenatale zorg en het obstetrische én anesthesiologische beleid (PMID 33113401).

Wanneer een hypermobiele patiënte een kinderwens uitspreekt en haar subtype is nooit vastgesteld, is dat een van de sterkste indicaties om haar te laten verwijzen naar een klinisch geneticus, omdat de diagnose vóór de zwangerschap het hele obstetrische beleid verandert (PMID 33113401, PMID 40104886).

Bot en fracturen bij normale botdichtheid

Het botverhaal bij EDS is contra-intuïtief en daardoor gemakkelijk te missen.

In een cross-sectionele studie bij 52 EDS-patiënten en 197 controles waren radiologische wervelfracturen significant vaker aanwezig bij EDS (38,5 procent tegenover 5,1 procent; p < 0,001), terwijl er geen significant verschil in botmineraaldichtheid (BMD) was op welke meetplaats dan ook, en ook binnen de EDS-groep verschilde de BMD niet tussen wie wel en wie geen fractuur had; de auteurs concluderen dat de botkwaliteit bij EDS gestoord kan zijn ook wanneer de botdichtheid normaal is (PMID 26708925). Wervelfracturen hingen samen met ernstiger rugpijn: 60 procent van de patiënten met een wervelfractuur had ernstige rugpijn (NRS 7 of hoger) tegenover 28 procent van wie geen fractuur had (p = 0,04) (PMID 26708925). Let bij dat cijfer op de selectie, want zowel patiënten als controles kwamen uit een botpolikliniek, wat de prevalentie van 38,5 procent sterk kan opdrijven; het is bruikbaar als vergelijking binnen die kliniek en beslist geen fractuurprevalentie voor de EDS-populatie als geheel.

Een prospectief cohort bij 39 vrouwen met hEDS of HSD vond een verwant patroon vanuit een andere hoek: een kleinere corticale botoppervlakte, geringere corticale dikte, kleinere spierdoorsnede en een hogere fractuurprevalentie dan bij controles, zonder verschil in areale of volumetrische BMD, waarbij de auteurs vermoeden dat het corticale grootte-tekort secundair is aan verminderde mechanische belasting (PMID 31873762).

Twee bronnen relativeren het beeld. Een overzichtsartikel stelt dat lage BMD en fracturen frequent lijken bij enkele zeldzame EDS-typen (kyfoscoliotisch, arthrochalasie, spondylodysplastisch en klassiek-achtig), terwijl bij de meer voorkomende hypermobiele en klassieke typen sommige case-controlstudies een licht verlaagde BMD vonden zonder dat duidelijk werd dat de fractuurfrequentie verhoogd was, en de auteurs achten het gerechtvaardigd om bij een nieuwe EDS-diagnose röntgenfoto’s van de wervelkolom en een BMD-meting te overwegen (PMID 32162201). Castori stelt onomwonden dat het bestaan van een werkelijk verhoogd fractuurrisico bij EDS nog altijd onderwerp van debat is, bij zowel kinderen als volwassenen, met weinig en tegenstrijdig bewijs (PMID 26452443).

Twee lessen blijven overeind. Ten eerste sluit een normale DXA-uitslag een verhoogd fractuurrisico bij EDS beslist niet uit, omdat het probleem eerder in de botkwaliteit en de botgeometrie lijkt te zitten dan in de dichtheid (PMID 26708925, PMID 31873762). Ten tweede verdient ernstige, aanhoudende rugpijn bij een EDS-patiënt beoordeling door een arts met het oog op wervelkolombeeldvorming, omdat wervelfracturen in deze groep vaker voorkomen dan verwacht en samengaan met juist die ernstige pijn (PMID 26708925). De rugpijn die al maanden als hypermobiliteitspijn behandeld wordt, kan een ingezakte wervel zijn. Hoe belasting en beweging in deze populatie opgebouwd worden, komt aan bod in behandeling.

De bevinding dat het corticale tekort waarschijnlijk voortkomt uit verminderde mechanische belasting (PMID 31873762) is hoopgevend, omdat ze impliceert dat progressieve belastingsopbouw hier meer kan zijn dan symptoombestrijding. Bewijs dat een belastingsprogramma de botuitkomsten bij hEDS daadwerkelijk verbetert, ontbreekt echter, en die stap blijft dus een plausibele maar ongetoetste hypothese.

Kinderen: het eerste event is vaak de diagnose

In een cohort van 63 kinderen met een klinische en genetische diagnose van vEDS vóór hun achttiende verjaardag werden 18 events geregistreerd bij 13 kinderen, met het eerste event op een mediane leeftijd van 11 jaar (IQR 0 tot 13), en bij 11 van die 13 kinderen werd het genetisch onderzoek pas gestart als direct gevolg van dat eerste event (PMID 39730916). Bij de meerderheid van de kinderen die een levensbedreigende gebeurtenis doormaakten, was de diagnose op dat moment dus nog niet gesteld. In het cohort als geheel kwam de diagnose bij 55 procent tot stand via familiair genetisch onderzoek, en de auteurs benadrukken het belang van genetisch onderzoek in de kindertijd bij een positieve familieanamnese voor vEDS of bij kenmerken die op een erfelijke bindweefselaandoening wijzen (PMID 39730916).

Er hoort een valkuil bij. Een kind met EDS dat uitgebreide of ernstige huid- en slijmvliesletsels vertoont na minimale trauma’s, kan ten onrechte als slachtoffer van kindermishandeling worden aangemerkt, waardoor EDS op de differentiaaldiagnose hoort te staan bij onverklaarde blauwe plekken, vooral bij de EDS-typen met uitgesproken cutane en capillaire betrokkenheid (PMID 26452443). Dezelfde auteur waarschuwt tegelijk dat de hypothese van EDS als alternatieve verklaring voor fracturen bij zuigelingen speculatief blijft, en dat bij verdenking op mishandeling zorgvuldig onderzoek van het kind en de uitgebreide familie routine hoort te zijn, inclusief het uitsluiten van osteogenesis imperfecta (PMID 26452443). Dit is een terrein waar een therapeut in beide richtingen samenwerkt met een arts en nooit alleen opereert. Een EDS-diagnose heft de eigen zorgplicht bij een vermoeden van mishandeling nooit op; dat vermoeden loopt altijd via de gebruikelijke route.

De rode-vlaggenlijst

Groep A. Stop de behandeling en laat direct naar spoed gaan

Deze verschijnselen bij een patiënt met bekende of vermoede EDS betekenen dat de behandeling voorbij is en dat er nu gehandeld wordt: bel 112 of laat de patiënt naar de spoedgevallendienst brengen.

Drie toelichtingen horen hierbij. De carotico-caverneuze fistel is als entiteit gedocumenteerd als typerend voor vEDS (PMID 17640391, PMID 41616879), terwijl de beschrijving van de zichtbare oogtekens standaard klinische semiologie is die buiten de geciteerde abstracts valt. Bij de neurologische rij komen duizeligheid, braken en veranderde gewaarwording rechtstreeks uit de systematische review (PMID 39663097) en eenzijdige zwakte uit de casuïstiek (PMID 42091551), terwijl spraakstoornis, gezichtsvelduitval, hangend ooglid en dubbelzien eveneens standaard semiologie zijn. Datzelfde geldt voor de overige symptoombeschrijvingen in deze tabel, zoals scheurende pijn, stekende borstpijn en uitstraling naar arm of kaak: de geciteerde bronnen dragen de onderliggende aandoening en zeker niet de symptoomlijst, die standaard spoedsemiologie is.

Groep B. Behandel niet verder en laat binnen dagen verwijzen

Groep C. Pas je eigen behandeling aan

Wanneer verwijzen naar een klinisch geneticus

Op basis van het bewijs zijn dit de situaties waarin genetische evaluatie geïndiceerd is:

• Een familieanamnese met vEDS of met een andere erfelijke bindweefselaandoening (PMID 39730916).
• Een familieanamnese met arteriële dissectie of ruptuur, aorta-chirurgie, of onverklaarde plotse dood op jonge leeftijd (PMID 39730916, PMID 41905459, PMID 42092737).
• Doorschijnende huid, acrogerie of onverklaarde uitgebreide hematomen (PMID 17640391).
• Een doorgemaakte spontane coronaire arteriedissectie, want iedereen met SCAD hoort op vEDS geëvalueerd te worden omdat klinische beoordeling alleen een deel van de gevallen mist (PMID 41845085).
• Een doorgemaakte cervicale arteriedissectie in combinatie met gewrichtshypermobiliteit (PMID 35000503).
• Een jonge patiënt met een onverklaarde spontane pneumothorax of herhaalde hemoptoë, zeker wanneer antibiotica niet aanslaan (PMID 41872842, PMID 41272811).
• Kenmerken die eerder op Marfan of Loeys-Dietz wijzen dan op hEDS, waarbij hEDS een uitsluitingsdiagnose is (PMID 25821090).
• Een hypermobiele patiënte met kinderwens bij wie het subtype nooit is vastgesteld (PMID 33113401).

De diagnose vEDS leidt pas tot bescherming wanneer ze op tijd gesteld wordt. Diagnose in de kindertijd maakt surveillance, multidisciplinair beleid, genetische counseling en leefstijlaanpassing mogelijk (PMID 39730916), en bij volwassenen bestaat er medicamenteuze behandeling die in twee gerandomiseerde trials het primaire eindpunt verlaagde, met de beperkingen die hierboven beschreven staan (PMID 20825986, PMID 39906986).

Deze tekst is professionele achtergrondinformatie en vervangt geen individueel medisch advies, diagnose of behandeling. De rode vlaggen hierboven zijn bedoeld om tijdig medische beoordeling te laten plaatsvinden, en beslist niet om zelf een diagnose te stellen of een behandeling in te stellen.

Kernbronnen

• PMID 17640391. Germain DP. Ehlers-Danlos syndrome type IV. Orphanet Journal of Rare Diseases, 2007.
• PMID 20825986. Ong KT, et al. Effect of celiprolol on prevention of cardiovascular events in vascular Ehlers-Danlos syndrome (BBEST): a prospective randomised, open, blinded-endpoints trial. The Lancet, 2010.
• PMID 39906986. Efficacy of irbesartan in celiprolol-treated patients with vascular Ehlers-Danlos syndrome. Circulation, 2025.
• PMID 33223285. Celiprolol treatment in patients with vascular Ehlers-Danlos syndrome. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 2021.
• PMID 41377782. Challenges in the management of patients with vascular Ehlers-Danlos syndrome: lessons from three clinical cases. European Journal of Case Reports in Internal Medicine, 2025.
• PMID 41905459. What every vascular surgeon should know about vascular Ehlers-Danlos syndrome. Annals of Vascular Surgery, 2026.
• PMID 41616879. Sex differences in aortopathy, arteriopathy, and mortality in vascular Ehlers-Danlos syndrome. Journal of Vascular Surgery, 2026.
• PMID 40533124. Differences in arterial events in vascular Ehlers-Danlos, Loeys-Dietz, and Marfan syndrome. Journal of the American College of Cardiology, 2025.
• PMID 41872842. Pulmonary hemorrhage as an early clue in vascular Ehlers-Danlos syndrome. Orphanet Journal of Rare Diseases, 2026.
• PMID 41272811. Pulmonary vascular Ehlers-Danlos syndrome with hemoptysis as the main manifestation. Orphanet Journal of Rare Diseases, 2025.
• PMID 40598578. Pediatric pulmonary hemorrhage observed in non-vascular and vascular Ehlers-Danlos syndrome. Orphanet Journal of Rare Diseases, 2025.
• PMID 41845085. Spontaneous coronary artery dissection and vascular Ehlers-Danlos syndrome: a systematic review and case series. European Journal of Human Genetics, 2026.
• PMID 35000503. Cardiovascular manifestations of hypermobile Ehlers-Danlos syndrome and hypermobility spectrum disorders. Vascular Medicine, 2022.
• PMID 39148461. Longitudinal echocardiography in pediatric patients with hypermobile Ehlers-Danlos syndrome. American Journal of Medical Genetics Part A, 2024.
• PMID 39663097. Serious adverse events associated with conservative physical procedures directed towards the cervical spine: a systematic review. Journal of Bodywork and Movement Therapies, 2025.
• PMID 37422607. The association between cervical artery dissection and spinal manipulation among US adults. European Spine Journal, 2023.
• PMID 36447166. Association between cervical artery dissection and spinal manipulative therapy: a Medicare claims analysis. BMC Geriatrics, 2022.
• PMID 30312027. Hemostatic abnormalities in patients with Ehlers-Danlos syndrome. Journal of Thrombosis and Haemostasis, 2018.
• PMID 31048651. Treatment of the wide open wound in the Ehlers-Danlos syndrome. Archives of Craniofacial Surgery, 2019.
• PMID 41995765. Local anesthetic resistance: pathophysiology, clinical recognition, and management strategies. Current Pain and Headache Reports, 2026.
• PMID 40104886. Pregnancy and delivery outcomes in vascular Ehlers-Danlos syndrome: a retrospective multicentre cohort study. BJOG, 2026.
• PMID 42092737. Fatal aortic rupture at term pregnancy caused by vascular Ehlers-Danlos syndrome. Journal of Obstetrics and Gynaecology Research, 2026.
• PMID 26708925. High prevalence of radiological vertebral fractures in adult patients with Ehlers-Danlos syndrome. Bone, 2016.
• PMID 39730916. Vascular Ehlers-Danlos syndrome in children. European Journal of Human Genetics, 2025.
• PMID 25821090. Colombi M, et al. Differential diagnosis and diagnostic flow chart of joint hypermobility syndrome/Ehlers-Danlos syndrome hypermobility type compared to other heritable connective tissue disorders. American Journal of Medical Genetics Part C, 2015.
• PMID 12801430. Association of internal carotid artery dissection and chiropractic manipulation. The Neurologist, 2003.
• PMID 20358619. Germline TGF-beta receptor mutations and skeletal fragility in Loeys-Dietz syndrome. American Journal of Medical Genetics Part A, 2010.
• PMID 26452443. Castori M. Ehlers-Danlos syndrome(s) mimicking child abuse. American Journal of Medical Genetics Part C, 2015.
• PMID 30214474. Hypermobile Ehlers-Danlos syndrome and pregnancy. Obstetric Medicine, 2018.
• PMID 30626862. Anesthetic management for Ehlers-Danlos syndrome, hypermobility type, complicated by local anesthetic allergy. American Journal of Case Reports, 2019.
• PMID 31873762. Higher fracture prevalence and smaller bone size in patients with hEDS/HSD. Osteoporosis International, 2020.
• PMID 32162201. Bone disease in patients with Ehlers-Danlos syndromes. Current Osteoporosis Reports, 2020.
• PMID 33113401. Ehlers-Danlos syndrome in pregnancy: a review. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 2020.
• PMID 33586854. Intraperitoneal bladder rupture in a young child with vascular Ehlers-Danlos syndrome. American Journal of Medical Genetics Part A, 2021.
• PMID 36866504. Prevalence of cardiovascular manifestations in patients with hypermobile Ehlers-Danlos syndrome. American Journal of Medical Genetics Part A, 2023.
• PMID 39239969. Association between cardiac size, systolic function, and complications in vascular Ehlers-Danlos syndrome. Canadian Association of Radiologists Journal, 2025.
• PMID 40559232. The impact of celiprolol in vascular Ehlers-Danlos syndrome: a systematic review. Medical Sciences, 2025.
• PMID 40575353. Early diagnosis of vascular Ehlers-Danlos syndrome through AI-powered facial analysis. Genetics in Medicine Open, 2025.
• PMID 40814896. Fragility in focus: gallbladder rupture in a patient with vascular Ehlers-Danlos syndrome. ANZ Journal of Surgery, 2025.
• PMID 40869974. Clinical and molecular insights from a Spanish pediatric cohort with hypermobility disorders and Ehlers-Danlos syndrome. Genes, 2025.
• PMID 41419706. The association of point-of-care coagulation testing with bleeding symptoms in patients with Ehlers-Danlos syndrome. Canadian Journal of Anaesthesia, 2025.
• PMID 42091551. Vascular Ehlers-Danlos syndrome diagnosed after cerebral infarction with subarachnoid hemorrhage. Internal Medicine, 2026.
• PMID 42155133. Spontaneous splenic rupture in vascular Ehlers-Danlos syndrome. Portuguese Journal of Cardiac Thoracic and Vascular Surgery, 2026.