Onderdeel van het Endometriose-dossier van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.
Ontstaanshypotheses van endometriose
Endometriose wordt wel “een ziekte van theorieën” genoemd. De hypotheses sluiten elkaar niet uit; waarschijnlijk werken meerdere mechanismen samen, afhankelijk van het subtype (zie overzicht).
Retrograde menstruatie (Sampson) - meest geaccepteerd, maar onvoldoende
De klassieke en breedst geaccepteerde verklaring: menstruatiebloed met endometriumfragmenten stroomt via de eileiders terug de buikholte in en nestelt zich daar. Het kernprobleem met deze theorie is een paradox: retrograde menstruatie komt voor bij 76 tot 90% van alle menstruerende vrouwen, terwijl maar ongeveer 10% endometriose ontwikkelt (PMID 42116741).
Retrograde menstruatie is dus noodzakelijk maar niet voldoende. Er moet een tweede factor zijn die bepaalt of teruggevloeid weefsel wordt opgeruimd of zich vestigt. Vrij peritoneaal vocht kan via transvaginale echo dienen als surrogaatmarker voor retrograde menstruatie (PMID 42202667).
Peritoneale hypoxie als “gatekeeper”
Een recente hypothese vult precies dat gat in. Menstruatie is een ischemie-reperfusie-event; teruggevloeid weefsel komt in een hypoxie-geactiveerde toestand de buikholte binnen. Bij vatbare vrouwen versterken een ontregelde reactie van de kleine bloedvaten en inflammatoir zuurstofverbruik de lokale zuurstoftekort (hypoxie), wat overlevings- en invasieprogramma’s aanzet: angiogene, metabole, endocriene en neurotrofe signalen. Efficiënt herstel van zuurstof bevordert juist immuun-gemedieerde opruiming.
In dit model is zuurstofregulatie een vroege determinant van het lot van de laesie - een mogelijke verklaring voor de lang bestaande paradox dat retrograde menstruatie algemeen voorkomt terwijl endometriose maar bij een minderheid ontstaat (PMID 42116741).
Coeloommetaplasie en embryonale resten (Müllerianose)
Niet alle endometriose laat zich door retrograde menstruatie verklaren - denk aan laesies bij vrouwen zonder baarmoeder of buiten het bekken. Alternatieve theorieën: buikvliescellen kunnen via metaplasie transformeren tot endometrium-achtig weefsel, of er blijven embryonale (Müllerian) resten achter die later activeren. Deze theorieën komen in de reviews terug als aanvulling op Sampson (PMID 42196487).
Stam- en progenitorcellen en cellulaire plasticiteit
Het endometrium regenereert maandelijks, vermoedelijk vanuit volwassen stam-/progenitorcellen. Deze cellen kunnen laesievorming, cellulaire plasticiteit en langdurige instandhouding van de ziekte ondersteunen. Endometriose deelt hierin kenmerken met kankerbiologie (“cancer-like hallmarks”): verhoogde proliferatie, weerstand tegen apoptose, invasief gedrag en remodellering van de micro-omgeving (PMID 42196487). Mesenchymale stamcellen en hun vermogen tot decidualisatie spelen hierin een rol (PMID 42177547).
Somatische mutaties
Endometriumepitheelcellen blijken hogere mutatiesnelheden te hebben dan verwacht voor niet-kwaadaardig weefsel. Veel van die mutaties zitten in bekende kanker-driver-genen (zoals KRAS, PIK3CA en ARID1A in de bredere literatuur) en kunnen worden overgeërfd door endometriose- en adenomyoselaesies. De functionele bijdrage hiervan aan de ziekte is nog onduidelijk, mede door een gebrek aan goede in-vitromodellen (PMID 42105224).
Samenvattend mechanistisch model
De meeste reviews convergeren op dit beeld: teruggevloeid (of metaplastisch of stamcel-afkomstig) endometrium nestelt zich bij vrouwen met een vatbare combinatie van immuundisfunctie, oestrogeendominantie met progesteronresistentie, oxidatieve stress en chronische ontsteking. Genetische aanleg, epigenetische herprogrammering, hormoonverstorende stoffen en dysbiose vormen de achtergrond die deze vatbaarheid bepaalt.
De moleculaire details staan in pathways; de erfelijke en epigenetische laag in genetica en epigenetica. Bronnen: referenties.