Onderdeel van het Endometriose-dossier van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.
Moleculaire pathways van endometriose
De pathways achter endometriose grijpen op elkaar in en vormen elkaar versterkende lussen. Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste; de ontstaanstheorieën staan in ontstaanshypotheses.
Oestrogeensignalering en progesteronresistentie
Endometriose is per definitie oestrogeenafhankelijk. De kern is een onbalans tussen de oestrogeenreceptor-subtypes (relatieve overexpressie van oestrogeenreceptor-bèta, ERβ) en lokale productie van oestrogeen door verhoogde aromatase-activiteit in de laesies zelf. Tegelijk zijn de laesies resistent tegen progesteron, het hormoon dat normaal de oestrogeenwerking afremt. Deze combinatie drijft proliferatie, overleving en progressie (PMID 42196487, PMID 41020814). Het verklaart ook waarom de huidige medicamenteuze behandeling grotendeels hypo-oestrogeen werkt - zie medicatie.
Chronische ontsteking: NF-κB als centrale schakel
De transcriptiefactor NF-κB (nuclear factor kappa-B) is een centrale schakel in de laesie en stuurt ontsteking, invasie, angiogenese en proliferatie aan, terwijl het apoptose remt. Bovenstrooms staan de pro-inflammatoire cytokines TNF-α, IL-1 en IL-6 (PMID 41439725). In mechanistische reviews worden NF-κB en COX-2 genoemd als kernknooppunten van het ontstekings- en oxidatieve netwerk in endometrium-laesies (PMID 41303437). Veel van de overige routes lopen via of naar NF-κB toe.
Oxidatieve stress, ijzerstapeling en ferroptose
Door herhaalde bloedingen in de laesies stapelt ijzer op in de buikholte. Dit genereert reactieve zuurstofradicalen (ROS) die ontsteking, DNA-schade en proliferatie aanjagen. Een specifieke vorm van ijzer-afhankelijke celdood, ferroptose (gedreven door vet-peroxidatie), versterkt op zijn beurt de ontsteking (PMID 41689677). Oxidatieve stress is het belangrijkste mechanistische aangrijpingspunt voor de antioxidant-supplementen in suppletie en lifestyle.
Een nuance bij ferroptose: endometriose-laesies vertonen vaak een zekere ferroptose-resistentie, waardoor de ectopische cellen deels ontsnappen aan deze ijzer-gedreven dood en overleven (PMID 41689677). Dat maakt ferroptose tegelijk een ziekte-versterker én een mogelijk therapeutisch aangrijpingspunt, afhankelijk van of je het systemisch dempt of lokaal juist wil uitlokken.
JAK/STAT-route (IL-6/STAT3)
Cytokine-gemedieerde JAK/STAT-signalering, met name de IL-6/STAT3-as, integreert signalen van immuuncellen, ferroptotische processen en microbiële metabolieten en fungeert zo als een centrale regulerende as in endometriose (PMID 41689677). JAK-remmers (zoals tofacitinib) worden daarom als kandidaat-behandeling onderzocht (PMID 41439725).
Angiogenese (VEGF)
Net als tumormetastasen hebben endometriose-implantaten nieuwe bloedvaten nodig om te groeien en te invaderen. VEGF (vascular endothelial growth factor) is hierin de centrale regulator; VEGF-gerichte farmacotherapieën zijn onderwerp van een systematische review en netwerk-meta-analyse (PMID 41668890).
AGE-RAGE en HMGB1-TLR4
HMGB1 en S100-eiwitten zijn liganden van de RAGE-receptor (receptor for advanced glycation end-products) en hebben causale rollen in laesies. De AGE-RAGE-as verbindt insulineresistentie en oxidatieve stress met ontsteking en fibrose. Het beschikbare bewijs past het best bij een zelfversterkende lus nadat de laesie is gevormd - een ziekte-versterker, geen initiërende trigger - grotendeels via gedeelde TLR4/NF-κB-signalering (PMID 41683818).
Nrf2/ARE - de antioxidant-tegenhanger
Tegenover de oxidatieve stress staat de Nrf2/ARE-route, het belangrijkste cellulaire antioxidant-afweersysteem. Veel fytochemicaliën werken juist door Nrf2 te activeren én NF-κB te remmen (PMID 41303437, PMID 41141268). Dit is het centrale aangrijpingspunt waarop de plantaardige stoffen inwerken.
Wnt/β-catenin en PI3K/Akt
De proliferatie-, overlevings- en invasieroutes Wnt/β-catenin en PI3K/Akt zijn in laesies geactiveerd en worden genoemd als translationele aangrijpingspunten (PMID 42102134, PMID 41303437). Opvallend: vitamine D blijkt actief β-catenine te verlagen, wat invasie- en overlevingssignalering kan verstoren (PMID 41683896).
De lus in één beeld
De kern is een zelfversterkende lus van oxidatieve stress (ijzer en ferroptose) → ontsteking (NF-κB, TNF-α/IL-6, COX-2) → JAK/STAT en angiogenese (VEGF), aangedreven door lokale oestrogeenproductie (aromatase) en progesteronresistentie, met AGE-RAGE en Wnt/PI3K-Akt als versterkers. Nrf2/ARE is de natuurlijke tegenkracht.
Bronnen: referenties.