Onderdeel van het Endometriose-dossier van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.
Risicofactoren voor endometriose
Naast de ontstaanstheorieën uit ontstaanshypotheses is er een reeks factoren die de vatbaarheid voor endometriose bepalen. Ze verklaren mede waarom retrograde menstruatie bij de één wel en bij de ander niet tot ziekte leidt.
Immuundisfunctie en gefaalde opruiming
Een rode draad: bij endometriose faalt de immuunsurveillance die teruggevloeid weefsel zou moeten opruimen. T-celsubsets zijn dominante effectorcellen in de laesie-micro-omgeving; afwijkende fenotypen (scheef getrokken Th2- en regulatoire subsets) creëren een anti-inflammatoir, weefselremodellerend milieu waarin de autologe laesies aan immuunklaring ontsnappen (PMID 42023240). Ook macrofagen, NK-cellen en neutrofielen dragen bij (PMID 41439725).
Hormoonverstorende stoffen uit de omgeving
Blootstelling aan bisfenol A (BPA) is in een geüpdatete meta-analyse (7 studies, 2.488 deelnemers) geassocieerd met een statistisch significant verhoogd endometrioserisico (odds ratio 1,36; 95%-betrouwbaarheidsinterval 1,13 tot 1,63) (PMID 42158187). De associatie was in eerdere studies omstreden; deze analyse komt op een positief en robuust ogend resultaat uit.
Ook andere endocriene verstoorders spelen mogelijk een rol: organochloorverbindingen zoals hexachloorbenzeen en chloorpyrifos bevorderen in experimenteel werk de angiogenese die met endometriose samenhangt (PMID 42250590).
Microbioom en de “estrobolome”
Een systematische review (19 studies) vond een reproduceerbare associatie tussen darm- en genitale dysbiose en endometriose: verrijking van Proteobacteria en Firmicutes, verarming van Bacteroidetes, Lactobacillus en Bifidobacterium, en meer opportunisten zoals E. coli, Streptococcus en Klebsiella (PMID 41752750).
Functioneel is de belangrijkste link de estrobolome: een verhoogde activiteit van het enzym β-glucuronidase versterkt de enterohepatische heropname van oestrogeen, waardoor de oestrogeenbelasting stijgt. Daarnaast minder korteketenvetzuren en activatie van pro-inflammatoire routes (PMID 41752750, PMID 41693858). De causaliteit is nog niet bewezen - het is een consistente associatie, geen aangetoond oorzakelijk verband.
Dieet als risico- of beschermende factor
| Factor | Richting | Bewijstype | Bron |
|---|---|---|---|
| Rauwe groente / salade | Beschermend (OR 0,35) | Mendeliaanse randomisatie | PMID 40624721 |
| Bewerkt vlees | ”Beschermend” (OR 0,55) | Mendeliaanse randomisatie | PMID 40624721 |
| Diëten rijk aan fruit en groente, mediterraan, low-FODMAP | Minder pijn / betere kwaliteit van leven | Observationeel | PMID 41754163 |
| Obesitas | Geassocieerd met ernstigere ziekte | Observationeel | PMID 40920291 |
De Mendeliaanse randomisatie (een genetische methode, minder gevoelig voor omgekeerde causaliteit) vond rauwe groente beschermend. Let wel: diezelfde kleine analyse vond ook bewerkt vlees beschermend, een contra-intuïtieve uitkomst die tot voorzichtigheid maant bij de interpretatie (PMID 40624721). De dieet-interventiekant staat verder uitgewerkt in suppletie en lifestyle.
Samengevat
Endometriose ontstaat bij een vatbare combinatie van immuundisfunctie, oestrogeendominantie, oxidatieve stress en ontsteking. Hormoonverstorende stoffen, dysbiose en dieet vormen mede de achtergrond die deze vatbaarheid bepaalt. Geen van deze factoren is op zich voldoende of bewezen oorzakelijk; ze verschuiven de kansen.
Bronnen: referenties.