Health Cockpit Research

Dit artikel komt uit de research-bibliotheek van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.

Top-adaptogenen per gezondheidsthema: Beste evidence-rangschikkingen

Afkortingen in dit artikel

Nrf2: de schakelaar die de cel haar eigen antioxidantenzymen aanzet. Glutathion (GSH) is de belangrijkste eigen antioxidant, malondialdehyde (MDA) de afvalstof die ontstaat als vetten in de celmembraan oxideren, en reactieve zuurstofdeeltjes (ROS) zijn de vrije radicalen zelf.
Hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as): de stressas die de cortisolafgifte aanstuurt.
Diamine-oxidase (DAO): het enzym dat histamine afbreekt.
Monoamine-oxidase (MAO): het enzym dat dopamine, serotonine en noradrenaline afbreekt.
N-methyl-D-aspartaat (NMDA): de prikkelende glutamaatreceptor in de hersenen. EAAT1/SLC1A3 (ook GLAST genoemd) en GLT-1 zijn de transporteiwitten die glutamaat daarna weer weghalen.
Brain-derived neurotrophic factor (BDNF) en nerve growth factor (NGF): groeifactoren die zenuwcellen laten overleven en nieuwe verbindingen laten maken. Een schakelaar in de celkern (CREB) zet de aanmaak daarvan aan.
Bloed-hersenbarrière (BBB): het filter tussen bloed en hersenweefsel.
Monocarboxylaattransporters (MCT): de eiwitten die lactaat en ketonen de cel in brengen.
Calcitonin gene-related peptide (CGRP): de boodschapperstof die bij migraine de bloedvaten in het hoofd verwijdt.
TRP-kanalen: sensoren die temperatuur, druk, zuurgraad en chemische prikkels doorgeven.
Signaalroutes: nuclear factor kappa B (NF-kB) en mitogen-activated protein kinase (MAPK) zetten ontsteking aan, PI3K/AKT (protein kinase B) stuurt celoverleving en insulinewerking, en AMPK (AMP-geactiveerd proteïnekinase) is de energiesensor van de cel.
Immuunboodschappers: interleukine 10 (IL-10) dempt ontsteking, tumornecrosefactor alfa (TNF-alpha) en interferon-gamma (IFN-gamma) drijven hem aan.
Darm: SCFA (korteketenvetzuren, de brandstof die darmbacteriën zelf maken) en LPS (lipopolysacharide, een stuk bacteriële celwand dat ontsteking uitlokt). Tight junctions zijn de eiwitverbindingen die darmcellen onderling dichthouden.
Verder in dit artikel: RCT (gerandomiseerde gecontroleerde trial), THF (tetrahydrofolaat, de actieve vorm van folaat), SERM (selectieve oestrogeenreceptormodulator), OHE (hydroxy-oestron, waarvan de 2:16alpha-verhouding iets zegt over de oestrogeenafbraak), ALP (alkalische fosfatase, een leverwaarde naast ALT en AST), DRG (de dorsale wortelganglia, de zenuwknopen waar pijnsignalen binnenkomen) en PSQI (een vragenlijst voor slaapkwaliteit).

Antioxidant / Glutathion / NRF2

Beste evidence: Schisandra, Reishi, Lion’s Mane, Chaga, Amla, Moringa, Bacopa, Licorice, Gotu Kola, Ginseng

Vrijwel alle adaptogenen scoren hier sterk. NRF2/Keap1-activatie is een gemeenschappelijk mechanisme, het is bijna de definitie van wat een adaptogeen op cellulair niveau doet.
Amla heeft RCT-data: bij patiënten met metabool syndroom steeg GSH met 53% en daalde MDA met 31%. Humane data zijn hier zeldzaam, dit is een uitschieter.
Schisandra-lignanen (schisandrine A en B) zijn bijzonder potente NRF2-activatoren, onder de adaptogenen tot de sterkste van de groep.
Lion’s Mane-erinacines induceren uniek de accumulatie van NRF2 in de cel, een mechanisme dat verder weinig adaptogenen laten zien.

Mitochondriën

Beste evidence: Ashwagandha, Rhodiola, Ginseng, Schisandra, Reishi, Jiaogulan, Gotu Kola, Moringa, Bacopa, Licorice

Rhodiola-salidroside verbetert de mitochondriale ademhaling via AMPK/Sirt1, een cellulaire energiesensor-route.
Ashwagandha verhoogt ATP, mitochondriale massa en oxidatieve fosforylering (OxPhos) via BDNF/SIRT1, energie en neurotrofie tegelijk.
Ginseng Rb1 remt reverse electron transport bij Complex I, een specifieke ROS-bron in stress-omstandigheden.
Schisandra beschermt de mitochondriale structuur via VDAC1/Grp75/IP3R, het complex dat de koppeling tussen mitochondria en endoplasmatisch reticulum reguleert.
Jiaogulan bevordert PINK1/parkin-gemedieerde mitofagie, selectieve afbraak van beschadigde mitochondria.

HPA-as / cortisol / adrenaline

Beste evidence: Ashwagandha, Tulsi, Licorice (LET OP: disruptief!)

Ashwagandha heeft de sterkste klinische evidence. Een systematic review over 52 studies naar meerdere plantensoorten samen vond verlaging van het ochtendcortisol als meest consistente bevinding. Die 52 studies gaan dus over het hele veld, niet over ashwagandha alleen.
Tulsi: een RCT met 100 deelnemers gedurende 8 weken toonde significant lagere haarcortisol en speekselcortisol, met als mechanisme antagonisme op de CRF1-receptor.
Licorice: WAARSCHUWING, remt 11beta-HSD2, het enzym dat cortisol normaal afbreekt voordat het de mineralocorticoïdreceptor bereikt. Valt die filter weg, dan activeert cortisol mineralocorticoïdreceptoren en ontstaat pseudoaldosteronisme (hypokaliëmie, hypertensie). Dat is farmacologische disruptie in plaats van een adaptogeen effect.
Rhodiola: traditioneel als adaptogeen geclassificeerd, maar de klinische cortisoldata zijn minder consistent dan bij ashwagandha.

Magnesium

Beste evidence: Moringa (bevat hoge niveaus biobeschikbaar Mg), Jiaogulan (kruidenthee bevat 783-7739 mg/kg)

Vrijwel geen adaptogeen is specifiek onderzocht op interactie met het magnesiummetabolisme. Dit is een grote leemte in de literatuur, wat we nu weten gaat over magnesium-inhoud, niet over modulatie.

Histamine / DAO

Beste evidence: Ginseng, Eleuthero, Reishi, Cordyceps, Chaga, Licorice, Moringa

Ashwagandha: de enige adaptogeen waarbij een gerandomiseerde trial een directe verhoging van diamine-oxidase (DAO) liet zien, met de CL18100F4-blend, en dat verschil was ruim aantoonbaar. Klinisch een uitschieter in deze categorie.
Reishi: klassieke studies tonen dat cyclooctazwavel en oliezuur histaminerelease uit mestcellen remmen door de calciumopname te blokkeren, geen calciuminflux, geen degranulatie.
Ginseng: ginsenoside Re remt histaminerelease bij 10 tot 30 ug/mL. Rg3 verhoogt cAMP in mestcellen, een tweede route naar dezelfde dempende uitkomst.
Chaga: remt histamine-gemedieerde microvasculaire ontsteking en disruptie van endotheliale juncties. Werkt dus zowel op de mestcel als op het vatwandgevolg.
Moringa: moringine remt mestceldegranulatie.
Licorice: glycyrrhizinezuur en licochalcone A remmen mestceldegranulatie via MRGPRX2, een receptor die niet-IgE-gemedieerde mestcelactivatie aanstuurt.
De ashwagandha-trial mat serumgehaltes van diamine-oxidase, geen enzymactiviteit, en dat gebeurde in een blend. De enzymactiviteit zelf is alleen bij eleuthero onderzocht, in een diermodel (PMID 31177998).

Methylatie / MTHFR / COMT

Evidence: Vrijwel GEEN voor alle adaptogenen.

Moringa: de enige indirecte link, een rijke bron van biobeschikbaar folaat (81,9% bioavailability), met dominantie van 5-formyl-THF. Kan methylatiecycli daarmee indirect ondersteunen, zonder dat het mechanistisch op MTHFR/COMT aangrijpt.
Dit is de grootste leemte in de adaptogenenliteratuur.

Oestrogeenmetabolisme

Beste evidence: Shatavari, Licorice, Schisandra, Cordyceps, Ashwagandha, Jiaogulan, Moringa

Shatavari: de best gedocumenteerde fyto-oestrogeen onder de adaptogenen. Steroïdsaponinen (shatavarines I-IV) binden ER-alpha. RCT-data bij menopauze ondersteunen dit klinisch.
Licorice: BELANGRIJK, soortafhankelijk! G. glabra en uralensis verhogen het genotoxische 4-OH-oestrogeen via P450 1B1. G. inflata (licochalcone A) remt juist die genotoxische oestrogeenkatecholen. De soort bepaalt of het beschermend of schadelijk uitpakt.
Schisandra: zwak fyto-oestrogeen, activeert ER-alpha en ER-beta. Verhoogt de 2:16alpha-OHE-ratio (gunstig, meer beschermend metaboliet).
Cordyceps: upreguleert StAR en aromatase in granulosacellen en verhoogt 17beta-estradiol, werkt dus op de productiezijde.
Ashwagandha: withanoliden hebben een oestrogeenachtige structuur en verhogen de ER-alpha-expressie.
Moringa: SERM-activiteit (selectieve oestrogeenreceptormodulatie), bindt ER-alpha. Vermijden tijdens zwangerschap.
Jiaogulan: GP-17 is een nieuw geïdentificeerd fyto-oestrogeen, werkt via ER-alpha/PI3K/Akt.

Leverfunctie

Beste evidence: Schisandra, Reishi, Licorice, Ginseng, Ashwagandha, Jiaogulan, Amla, Moringa, Chaga

Schisandra: de best gedocumenteerde hepatoprotectie, met meer dan 2000 jaar traditioneel gebruik. Een meta-analyse van 54 dierstudies bevestigt verlaging van ALT, AST en ALP, een consistent beeld.
Reishi: 72 studies. De triterpenen (ganoderinezuren) zijn vergelijkbaar met glutathion-controles in hepatoprotectieve modellen.
Moringa: 40 studies. Beschermt tegen drug-geïnduceerde levertoxiciteit.
Licorice: 71 studies. Glycyrrhizinezuur onderdrukt NF-kB in hepatocyten, directe ontstekingsremming op leverniveau.
LET OP Ashwagandha: hepatoprotectief in studies, maar er zijn geïsoleerde casusbeschrijvingen van ashwagandha-geïnduceerd leverletsel. Dat blijft een uitzondering, en het is iets om bij follow-up in de gaten te houden.

Ontstekingsgevoeligheid / IL-10 / TNF-alpha / IFN-gamma

Beste evidence: Vrijwel alle adaptogenen scoren hier sterk.

Ginseng: ginsenoside Rb1 verhoogt specifiek IL-10 en TGF-beta-Treg-populaties (regulatoire T-cellen) en verlaagt TNF-alpha, IFN-gamma en IL-17A. Het verschuift dus de hele balans naar regulatoir.
Reishi: alleen al voor TNF-alpha 67 studies. NF-kB- en MAPK-remming als gedeeld mechanisme.
Moringa: 47 studies. NF-kB-remming via 3-hydroxy-beta-ionone.
Schisandra: schisantherine A onderdrukt het NLRP3-inflammasoom en herstelt IL-10.
Cordyceps: immunomodulator, context-afhankelijk pro- EN anti-inflammatoir. De richting hangt dus af van de situatie, eerder dan dat het altijd dempt.
Dit is de meest universele eigenschap van adaptogenen.

Neurotransmitters / MAO

Beste evidence: Rhodiola, Bacopa, Ginseng, Licorice

Rhodiola: potente MAO-A (92,5%)- en MAO-B (81,8%)-remming bij 100 ug/ml. Rosiridine alleen al geeft meer dan 80% MAO-B-remming. Uniek sterk in deze categorie.
Bacopa: antidepressief vergelijkbaar met citalopram, via herstel van monoaminen.
Licorice: glycyrrhizine vertoont potente MAO-B-remming. Licochalcone A remt acetylcholinesterase (AChE), twee verschillende neurotransmitter-routes.
Schisandra: schisandrine C remt MAO en verhoogt serotonine via AKT/CREB/BDNF.

Glutamaat / NMDA / SLC1A3 (EAAT1)

Beste evidence: Bacopa, Licorice, Ginseng, Lion’s Mane, Cordyceps, Schisandra

Bacopa: de sterkste evidence. Herstelt de NMDA R1-genexpressie in epileptische hippocampus en normaliseert de NMDA-receptordensiteit.
Licorice: isoliquiritigenine is een nieuw geïdentificeerde NMDA-receptorantagonist. 18beta-glycyrrhizinezuur activeert daarnaast glutamaattransport in astrocyten, direct relevant voor EAAT1/SLC1A3.
Lion’s Mane: erinacine A beschermt GLT-1 en GLAST (= EAAT1/SLC1A3) en behoudt het Kir4.1-kaliumkanaal in astrocyten. Een breed neuroprotectief profiel rond glutamaatklaring.
Cordyceps: cordycepine onderdrukt glutamaterge synaptische transmissie via de A1-adenosinereceptor, een indirect maar specifiek mechanisme.
Ginseng: beschermt neuronen tegen glutamaat- en NMDA-excitotoxiciteit. Notoginsenoside R1 beschermt specifiek de NR1- en NR2B-subunits.

Neuroplasticiteit / BDNF

Beste evidence: Lion’s Mane, Ashwagandha, Rhodiola, Bacopa, Gotu Kola

Lion’s Mane: de sterkste evidence. Een RCT bij milde Alzheimer toonde dat 49 weken hericium-erinaceus-extract (HE) de BDNF-niveaus behoudt, terwijl die in de placebogroep significant daalden. Erinacines en hericenonen stimuleren NGF- en BDNF-synthese.
Rhodiola: salidroside activeert HSC70 als nieuw moleculair doelwit voor BDNF/TrkB-signalering, een recent ontdekt mechanisme.
Bacopa: het CDRI-08-extract herstelt hippocampale neurogenese en BDNF-TrkB-expressie.
Ashwagandha: herstelt BDNF/TrkB, activeert PI3K/AKT en verhoogt SIRT1. Drie wegen, één eindpunt.
Gotu Kola: verhoogt hippocampaal BDNF onafhankelijk van TNF-alpha-reductie. Het effect is dus niet alleen een gevolg van ontstekingsremming.

Elektrolytenbalans / ATP1A2, SCN1A, SCN2A, SCN3A, KCNK18

Evidence: Vrijwel GEEN, behalve:

Licorice: WAARSCHUWING, glycyrrhizine veroorzaakt pseudoaldosteronisme via remming van 11beta-HSD2. Resultaat: natriumretentie, kaliumverlies (hypokaliëmie) en hypertensie. Dit raakt direct aan de Na+/K+-ATPase en kaliumkanalen, maar als bijwerking, niet als therapeutisch effect.
Ginseng: Panax notoginseng-saponinen activeren Na+/K+-ATPase met 84 tot 227% in hersensynaptosomen, een uitgesproken effect.
Cordyceps: stimuleert chloride-iontransport in luchtwegepitheel via de Na+-K+-2Cl—cotransporter en het chloridekanaal CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator).
Voor migraine-gerelateerde kanaalopathie-genen is er nauwelijks onderzoek beschikbaar, een grote leemte.

Microbioom

Beste evidence: Reishi, Schisandra, Ginseng, Cordyceps, Lion’s Mane, Jiaogulan, Amla, Licorice, Rhodiola

Reishi: 111 studies. Polysacchariden (>300 kDa) verlagen de Firmicutes/Bacteroidetes-ratio. Het anti-obesitaseffect is overdraagbaar via fecale transplantatie, wat aantoont dat het microbioom de drager is.
Schisandra: verrijkt Akkermansia muciniphila en Lactobacillus reuteri en moduleert tryptofaanmetabolisme, relevant voor serotonine en kynurenines.
Jiaogulan: verhoogt butyraat met 50% en activeert de “microbiota-SCFA-darmbarrière”-as via GPR41/GPR109A.
Lion’s Mane: in een gesimuleerd darmsysteem (SHIME-model) blijkt biotransformatie door darmbacteriën CREB/BDNF te activeren, concreet bewijs voor de darm-hersen-as in stemmingsregulatie.
Ginseng: 257 studies. Bidirectionele interactie: ginsenosiden worden door darmbacteriën gebiotransformeerd, en sturen tegelijk de samenstelling van het microbioom.

Darmbarrière / tight junctions

Beste evidence: Schisandra, Reishi, Lion’s Mane, Jiaogulan, Ginseng, Gotu Kola, Moringa

Schisandra: schisandrine C upreguleert ZO-1 en occludine direct en herstelt de IL-1beta-gemedieerde MLCK/p-MLC-as die tight junctions reguleert.
Reishi: upreguleert ZO-1, occludine, E-cadherine en beta-catenine, en verhoogt het aantal slijmbekercellen. Zowel de fysieke barrière als de mucuslaag worden versterkt.
Lion’s Mane: verhoogt occludine, ZO-1, ZO-2, claudin-3, claudin-4 en MUC2, en verlaagt claudin-2, een combinatie die specifiek de permeabiliteit verlaagt.

Bloed-hersenbarrière

Beste evidence: Rhodiola, Schisandra, Ginseng, Cordyceps, Lion’s Mane, Gotu Kola, Licorice

Rhodiola: uniek, bevordert BBB-herstel via Notch/ITGB1-signalering en verhoogt tight junction-eiwitten Claudin-1, ZO-1 en occludine. Andere adaptogenen passeren de BBB; rhodiola repareert hem actief.
Schisandra: zes lignanen passeren bevestigd de BBB, met verdeling vooral in de hypothalamus. Herstelt de BBB-integriteit in een colitis-geïnduceerd depressiemodel.
Lion’s Mane: erinacine A passeert de BBB via passieve diffusie (24,39% bioavailability), met piekconcentraties in hersenen na 8 uur, kinetisch goed gedocumenteerd.
Cordyceps: cordycepine behoudt de BBB-integriteit na traumatisch hersenletsel via remming van MMP-9, een matrixafbrekend enzym dat de barrière openbreekt.
Licorice: 18beta-glycyrrhizinezuur passeert de BBB met een permeabiliteitscoëfficiënt van 16,5 x 10^-6 cm/s.

Koolhydraatmetabolisme / glucose / insuline

Beste evidence: Ashwagandha, Ginseng, Reishi, Cordyceps, Chaga, Jiaogulan, Amla, Moringa

Ashwagandha: een meta-analyse vond een daling van de bloedglucose van 196 mg/dl, maar dat cijfer komt uit diermodellen. De auteurs noemen de beschikbare humane gegevens zelf onvoldoende voor een stevige conclusie.
Jiaogulan: humane RCT bij T2DM toonde verbeterde insulinegevoeligheid.
Chaga: 82 studies. Betullinezuur moduleert SCFA-producerende bacteriën, het effect loopt deels via de darm.
Cordyceps: remt ceramidebiosynthese, een lipidenpad dat insulineresistentie aandrijft.

Gluten / caseïne / DPP4

Evidence: Vrijwel GEEN.

Tulsi: de enige indirecte link, computationele studies tonen DPP4-remmend potentieel van fytoconstituenten. Dat is hypothesevorming, geen klinisch bewijs.
Een grote leemte in de literatuur.

Filaggrine / huidbarrière / mondbarrière / neusbarrière

Beste evidence: Gotu Kola (veruit sterkste)

Gotu Kola: 38 studies over wondgenezing en huid. Upreguleert filaggrine (FLG) en AQP3 bij psoriasis en bevordert de synthese van collageen type I en III. De meest uitgebreid bestudeerde botanische voor huidherstel, geen vergelijkbare alternatief in de adaptogenenlijst.
Chaga: UV-bescherming, collageensynthese, MMP-1- en MMP-9-remming. Over filaggrine ontbreken gegevens.
Licorice: de Hataedock-formule verhoogt filaggrine en de expressie van LXR (een kernreceptor die de vetlaag van de huidbarrière regelt). Het is een multi-kruidformule, dus het effect is niet zuiver aan licorice toe te schrijven.
Reishi: herstelt de huidbarrière bij atopische dermatitis via HO-1/NRF2.

Neuro-inflammatie / gliacellen

Beste evidence: Schisandra, Reishi, Lion’s Mane, Jiaogulan, Ginseng

Schisandra: bevordert de M1-naar-M2-microgliapolarisatie via CB2R-STAT6 (gunstige verschuiving) en remt Parkinson-progressie via TRPV1-AMPK-NLRP3.
Reishi: potente M1-naar-M2-microgliashift via remming van JAK2/STAT3. 11 studies.
Lion’s Mane: erinacines remmen LPS-geïnduceerde NO-productie in BV2-microglia met een IC50 van 5,82 microM, NRF2-gemedieerd.
Jiaogulan: onderdrukt activatie van het microgliale NLRP3-inflammasoom en bevordert de fagocytose van tau-oligomeren, een opruimingsfunctie.
Ginseng: Panax notoginseng remt microglia via P2Y2R/PI3K/AKT/NF-kB.

Schildklier / TSH / T4 / T3

Beste evidence: Ashwagandha (veruit sterkste)

Ashwagandha: dubbelblinde RCT bij subklinische hypothyreoïdie, 600 mg/dag gedurende 8 weken verlaagde de verhoogde TSH en verhoogde T3 en T4, alle drie duidelijk aantoonbaar. Werkt via verhoogde T3/T4-secretie via de HPT-as. WAARSCHUWING: risico op thyreotoxicose, dus monitoren.
Tulsi: ANTITHYREOOT, verlaagt T4 significant bij muizen. Klinisch relevant bij schildklieraandoeningen, contra-aanwijzing bij hypothyreoïdie.
Cordyceps: Bailing-capsule verlaagt schildklierantilichamen en herstelt TSH bij auto-immuun thyreoïditis.
Moringa: een kleine studie (n=8) bij hypothyreoïdiepatiënten verlaagde TSH en verhoogde T3 en T4. Klein, maar klinisch relevant.

CGRP