Alkalische fosfatase (AF, ALP) is een groep enzymen die fosfaat-esters hydrolyseren bij alkaline pH. AF heeft vier hoofdisoenzymen (gecodeerd door 4 verschillende genen), allemaal met gedeeltelijk overlappende activiteit in de standaardlab-meting:
Isoenzym
Locatie
Klinische context
Lever-AF
Galwegepitheel (canaliculair)
Cholestase, leverziekte
Bot-AF (BSAP)
Osteoblasten
Botformatie/turnover
Intestinaal-AF
Darm
Postprandiaal stijging (bloedgroep B/O)
Placentair-AF (PALP)
Placenta + zaadbal
Zwangerschap (3e tri); seminoma-marker
In serum is lever- + bot-AF verantwoordelijk voor ~95% van totale AF bij volwassenen. Onderscheid via:
fysiologisch sterk verhoogd, doorgaans tot 2-3x volwassen ULN tijdens groeispurt, gebruik leeftijds- en geslachtsspecifieke pediatrische referenties (CALIPER)
Zwangerschap (3e trimester)
tot 2-4x ULN door placentair-AF
Pasgeborenen
hoog door botgroei en placenta-restwaarden
Ouderen
mild stijgend (botremodelling, occulte Paget)
3. Oorzaken van verhoogde AF
Hepatobiliair (GGT meestal mee verhoogd)
Oorzaak
Patroon
Cholestase (intra- of extrahepatisch)
AF + GGT + bilirubine; cholestatic pattern
Galsteenobstructie
Acuut + GGT + gele icterus
Primaire biliaire cholangitis (PBC)
AF >=1.5x ULN of bilirubine >=ULN + AMA-positief (titer >=1:40) volgens EASL 2017; vrouwen 40-60j
Bot (Paget, botmetastasen, vitamine D-deficiëntie, kindergroei) of placenta
normaal
↑
Hepatocellulair (alcohol, MASLD, medicatie) zonder cholestase, of enzym-inductie
↑↑ (>3x ULN) + GGT >2x ULN
Cholestatic predominant pattern
PBC, PSC, gevorderde cholestase
6. Klinisch algoritme bij verhoogde AF
AF >ULN ↓Stap 1: GGT meten - GGT verhoogd → hepatobiliair - GGT normaal → bot of andere oorsprong ↓Stap 2A: Hepatobiliair (GGT ↑) - Anamnese: alcohol, medicatie (vooral augmentin), IBD, jeuk, vermoeidheid - Echo lever + galwegen (ducten gedilateerd?) - Bilirubine, albumine, INR - Bij verdenking PBC: AMA, IgM (anti-gp210/anti-sp100 indien beschikbaar) - Bij verdenking PSC: MRCP (leidend); p-ANCA ondersteunend, beperkte sens/spec ↓Stap 2B: Bot (GGT normaal) - 25-OH vitamine D, calcium, fosfaat, PTH - Bot-AF (BSAP) of AF-isoenzym - Botscan bij verdenking metastasen of Paget - Hyperparathyreoidie work-up ↓Stap 3: Bij blijvende onverklaarde stijging - Lever-MRI / cholangiografie - Lever- of botbiopsie indien geindiceerd - Bij vrouw 40-60j: AMA herhalen (PBC kan late seroconversie hebben)
7. AF als prognostische marker
Setting
Effect
Neuro-endocriene tumoren met levermetastasen (NETTER-1)
AF en tumor-burden geanalyseerd als predictoren voor 177Lu-Dotatate respons; behandelvoordelen waren echter onafhankelijk van baseline-AF (PMID 32123969, n=229)
Bot-metastasen prostaatkanker / mammakanker
Bot-AF marker voor disease-burden en respons op therapie
CKD/dialyse
CKD-MBD-context: bot-AF afwijkingen samen met CTX/FGF23/BMD bij hemodialyse (PMID 32102689 cross-sectioneel n=90); mortaliteits-evidence komt uit grotere KDIGO/EVOLVE-data (Regidor 2008, Blayney 2008, leerboek-claims, niet primair in deze research-set)
Cholestatic liver disease (PBC, UDCA-respons)
Toronto-criterium: AF <1.67x ULN na 1j UDCA = goede respons. Paris-I: AF <3x ULN. Paris-II: AF <1.5x ULN. Leerboek-criteria, niet primair in deze research-set
PSC
AF persistently elevated voorspelt cholangiocarcinoom-risico
8. Beperkingen en valkuilen
Niet leverspecifiek: bot-bijdrage essentieel om uit te sluiten via GGT of isoenzym-meting
Lab-variatie: assay-methoden + ULN’s variëren tussen labs
Pediatrische normaalwaarden: kindergroei verhoogt AF fysiologisch sterk; gebruik leeftijds-aangepaste referenties
Zwangerschap: 2-4x ULN normaal in 3e trimester (placentair); interpreteer met voorzichtigheid
Immobilisatie / mineralisatie-issues: bot-AF verandert traag met therapie
Hypofosfatasie: vaak gemist; check bij onverklaarde lage AF + neurologische/dentale symptomen
9. Klinische tips voor de praktijk
GGT altijd erbij prikken als AF verhoogd is, splitst hepatobiliair vs bot in één call
Bij vrouw 40-60j met onverklaarde AF-stijging: denk aan PBC; vraag AMA + IgM
Bij oudere patient met focale AF-stijging: denk aan Paget, botscan
Pubertijd-AF is niet pathologisch; gebruik pediatrische referenties
Postprandiaal effect: bij bloedgroep B/O kan AF stijgen; nuchter prik standaard
Geisoleerde AF-stijging zonder GGT-stijging: bot-oorsprong tot tegendeel bewezen, vraag 25-OH vit D + Ca + PTH
In NL/VL labs: routinematig in U/L; lab-specifieke ULN respecteren
Geneesmiddel-anamnese: terbinafine (PMID 41852231 case report uit GGT-set), augmentin, anabolen, OAC
10. Speciale populaties
Populatie
Aandachtspunt
Kinderen / adolescenten
Fysiologisch hoog; gebruik pediatrische referenties
Zwangeren
2-4x ULN in 3e trimester normaal; blijvende stijging vergt evaluatie (intrahepatic cholestasis of pregnancy ICP)
Postmenopauzale vrouwen
Hogere kans op PBC, osteoporose-gerelateerde AF-stijging
CKD / dialyse
CKD-MBD; bot-AF afwijkingen samen met CTX/PTH/FGF23 bij hemodialyse (PMID 32102689 cross-sectioneel n=90); mortaliteits-evidence komt uit grotere KDIGO/EVOLVE-data, niet primair in deze research-set
Patiënten op anabole steroiden / OAC
Cholestatisch effect; reversibel met staken
Maligniteiten met botmetastasen
Bot-AF voor monitoring (prostaat, mamma, long)
Auto-immuun cholestatische ziekten
PBC en PSC als belangrijkste DD bij chronisch verhoogd AF
Health Cockpit is alles-in-één praktijkmanagement voor moderne
gezondheidsondernemers. Bij elk patiëntdossier krijg je dezelfde
research-kennis die op deze site staat direct in context bij je
labwaardes, DNA-analyse en interventies — geen aparte tabbladen, geen
losse documenten.
