Dit artikel komt uit de research-bibliotheek van Health Cockpit, het praktijkmanagement-platform voor functioneel werkende therapeuten.
Alkalische Fosfatase (AF): Klinische Interpretatie
1. Lever of bot als bron van de waarde
Op een standaard bloedafname staat alkalische fosfatase (AF, in Engelstalige labo-uitslagen ALP) meestal tussen de leverwaarden. Daardoor ontstaat de reflex om een verhoogde waarde als een leverprobleem te lezen. Dat klopt in een deel van de gevallen. Een aanzienlijk deel komt echter uit het skelet, en een enkele keer uit de darm of de placenta.
Dit artikel gaat over dat onderscheid: waarom één getal uit vier verschillende bronnen kan komen, hoe één extra bepaling uitmaakt welke bron het is, welke oorzaken bij elke bron horen, en wat een opvallend lage waarde betekent. Die laatste groep wordt in de praktijk vrijwel altijd overgeslagen, terwijl ze voor een therapeut juist bruikbare informatie bevat over zink, magnesium en de botstofwisseling.
2. Wat alkalische fosfatase is
Alkalische fosfatase is een enzym dat fosfaatgroepen van moleculen afknipt. Het werkt het best in een basisch milieu, en daar dankt het zijn naam aan. Het enzym zit vastgeankerd in celmembranen, en wel precies in weefsels die iets opbouwen of iets transporteren: het epitheel van de galwegen, de botvormende cellen, de darmwand en de placenta. Varianten van hetzelfde enzym die naast elkaar in verschillende weefsels bestaan, heten isoenzymen.
Die varianten verdelen zich anders over de genen dan verwacht. Er zijn vier genen, maar één ervan, het gen voor de zogenoemde weefselaspecifieke vorm, levert de lever-, de bot- én de niervariant tegelijk. Dat is chemisch hetzelfde eiwit, alleen anders afgewerkt met suikerketens. De drie andere genen zijn wel weefselgebonden en leveren de darmvorm, de placentavorm en een variant in kiemcellen. Dat de lever- en de botvorm uit hetzelfde gen komen, verklaart meteen waarom een laboratorium ze lastig uit elkaar haalt: het verschil zit in de afwerking, en veel minder in het eiwit zelf.
Het labo meet standaard de gezamenlijke activiteit van alle varianten in één getal. Dat getal vertelt dus hoeveel enzym er in de bloedbaan zit, en zwijgt over de herkomst.
| Isoenzym | Waar het vandaan komt | Wanneer het het getal omhoog duwt |
|---|---|---|
| Lever-AF | Epitheel van de galwegen | Stuwing van gal, leverziekte |
| Bot-AF (bot-specifieke alkalische fosfatase) | Osteoblasten, de botvormende cellen | Botopbouw en verhoogde botomzet |
| Darm-AF | Darmwand | Enkele uren na een vetrijke maaltijd, bij een deel van de mensen |
| Placenta-AF | Placenta en teelbal | Derde trimester van de zwangerschap, en bij een bepaalde teelbaltumor (seminoom), waar het als tumormarker dienstdoet |
Bij een volwassene komt het overgrote deel van de gemeten activiteit uit de lever en het bot samen. De praktische vraag bij elke verhoging is daarom kort: lever of bot.
3. Gamma-glutamyltransferase als scheidsrechter
Er bestaat een laboratoriumtechniek die de varianten daadwerkelijk uit elkaar trekt, de isoenzym-elektroforese, en er bestaat een aparte bepaling voor de botvorm. Beide zijn beperkt beschikbaar en duurder. In de dagelijkse praktijk lost één goedkope bepaling het grootste deel van de vraag op: gamma-glutamyltransferase, in de meeste labo-uitslagen afgekort als GGT.
Dat enzym zit in hetzelfde galwegepitheel als de levervorm van alkalische fosfatase, en ontbreekt in bot. Stijgen beide samen, dan wijst dat op de lever of de galwegen. Stijgt alkalische fosfatase alleen, terwijl gamma-glutamyltransferase binnen de referentie blijft, dan ligt de bron meestal in het skelet of bij een zwangere in de placenta. De Amerikaanse richtlijn over afwijkende leverwaarden beveelt om die reden aan de leverherkomst te bevestigen voordat een leveronderzoek begint (PMID 27995906). Meer over de eigen betekenis van dit enzym staat in het artikel over gamma-glutamyltransferase.
| Alkalische fosfatase | Gamma-glutamyltransferase | Wat dat betekent |
|---|---|---|
| Verhoogd | Verhoogd | Lever of galwegen: stuwing van gal, leverziekte, medicatie |
| Verhoogd | Normaal | Bot, of bij een zwangere de placenta |
| Normaal | Verhoogd | Schade aan de levercel zelf, of een levercel die onder invloed van alcohol, leververvetting of medicatie meer van dit enzym aanmaakt, terwijl de gal gewoon doorstroomt |
| Fors verhoogd en aanhoudend | Fors verhoogd | Uitgesproken galstuwing, waaronder de twee auto-immuunziekten van de galwegen |
De derde rij verdient uitleg, omdat ze het vaakst voor verwarring zorgt. Stijgt gamma-glutamyltransferase alleen, dan gaat het meestal om de levercel zelf. Alcohol en sommige geneesmiddelen zetten die cel aan tot extra aanmaak van het enzym, een verschijnsel dat enzyminductie heet. Dat geeft een verhoogde waarde zonder dat er iets verstopt zit.
De vierde rij is de situatie waarin beide waarden fors oplopen en hoog blijven. Dan komen de twee auto-immuunziekten van de galwegen in beeld: primaire biliaire cholangitis, die de kleine galwegen aantast, en primaire scleroserende cholangitis, die de grotere galwegen doet verlittekenen. Beide staan in sectie 5 uitgewerkt.
Die tabel splitst het veld in tweeën. De rest van dit artikel werkt de twee hoofdroutes uit.
4. Normaalwaarden en de fysiologische uitzonderingen
De bovengrens verschilt per laboratorium, omdat de meetmethode verschilt. Lees de waarde daarom altijd tegen de referentie die op het uitslagblad zelf staat en vergelijk nooit rechtstreeks met een uitslag van een ander labo. Vrouwen zitten gemiddeld iets lager dan mannen.
Belangrijker dan die marge zijn drie situaties waarin een hoge waarde gewoon bij de levensfase hoort. Bij kinderen en zeker tijdens de groeispurt werken de osteoblasten op volle toeren, en dat tilt de waarde tot een veelvoud van de volwassen bovengrens. Bij een zwangere produceert de placenta vanaf het derde trimester haar eigen vorm van het enzym. Bij ouderen kruipt de waarde langzaam omhoog door toenemende botremodellering.
| Groep | Wat te verwachten valt |
|---|---|
| Volwassen mannen | Bovengrens rond 115 tot 130 eenheden per liter (op het uitslagblad U/L), afhankelijk van het laboratorium |
| Volwassen vrouwen | Bovengrens rond 100 tot 115 U/L, afhankelijk van het laboratorium |
| Kinderen en adolescenten | Fysiologisch hoog, tijdens de groeispurt tot een veelvoud van de volwassen bovengrens. Gebruik leeftijds- en geslachtsspecifieke kinderreferenties |
| Pasgeborenen | Hoog door botgroei en restwaarden uit de placenta |
| Zwangerschap, derde trimester | Een stijging tot twee tot vier maal de bovengrens hoort hier bij |
| Ouderen | Licht stijgend; bij een sterke stijging blijft de ziekte van Paget een reële overweging |
De waarden in deze tabel zijn de gangbare laboratoriumreferenties: leerboek- en labconventie, niet de uitkomst van één studie. Elk laboratorium geeft zijn eigen referentie mee op het uitslagblad, en die gaat voor op de getallen hier.
Twee kanttekeningen horen hierbij. Een waarde bij een kind of een zwangere tegen de volwassen referentie leggen levert een afwijking op die er in werkelijkheid niet is, en dat gebeurt vaak. Daarnaast geldt de zwangerschapsmarge alleen zolang het beeld verder rustig is: signaleer jeuk zonder huiduitslag, en laat in dat geval de galzuren in het bloed bepalen. Wacht daar niet mee tot de volgende routinecontrole, want het risico voor het kind hangt aan de hoogte van die galzuren. Galstuwing tijdens de zwangerschap wordt op die galzuren vastgesteld en op de jeuk, en brengt een risico voor het kind mee (PMID 35942656). De alkalische fosfatase is daarvoor juist ongeschikt, omdat de placenta die waarde sowieso optilt.
5. De leverroute: stuwing van gal
Als de afvoer van gal ergens hapert, reageert het epitheel van de galwegen door meer alkalische fosfatase aan te maken en aan de bloedkant af te geven. Dat is de reden dat deze waarde bij galstuwing vaak al stijgt voordat het bilirubine oploopt en de huid geel wordt. De marker loopt dus voor op het klinische beeld.
Die stuwing kan binnen de lever zitten, in de fijne galkanaaltjes, of erbuiten, bijvoorbeeld door een steen of een tumor die de afvoergang dichtdrukt. Voor een therapeut is vooral de meest banale oorzaak van belang, omdat die het vaakst voorkomt en uit de anamnese komt in plaats van uit beeldvorming: geneesmiddelen. Amoxicilline met clavulaanzuur staat in de registers van geneesmiddelgebonden leverschade consequent bovenaan (PMID 24879980). Verder komen onder meer flucloxacilline, anabole steroïden en hormonale anticonceptie in beeld. Ook kruidenpreparaten spelen mee, met name geconcentreerd groenethee-extract en kava, al geven die doorgaans een leverbeeld waarin de transaminasen, de leverenzymen die vrijkomen bij schade aan de levercel zelf, harder stijgen dan de alkalische fosfatase.
| Oorzaak in de lever of galwegen | Wat ernaast te zien is |
|---|---|
| Stuwing van gal, binnen of buiten de lever | Alkalische fosfatase en gamma-glutamyltransferase stijgen samen, later ook bilirubine |
| Afsluiting door een galsteen | Acuut begin, pijn, geelzucht, zeker met koorts een beoordeling dezelfde dag |
| Primaire biliaire cholangitis, een auto-immuunziekte van de kleine galwegen | Vooral vrouwen tussen veertig en zestig; jeuk en vermoeidheid; de diagnose steunt op antistoffen tegen mitochondriën samen met een aanhoudend verhoogde waarde |
| Primaire scleroserende cholangitis, een verlittekening van de grotere galwegen | Vaak samen met chronische darmontsteking; de diagnose wordt gesteld met een scan van de galwegen op magnetische resonantie (MRI) |
| Geneesmiddelen | Amoxicilline met clavulaanzuur, flucloxacilline, erytromycine, rifampicine, nitrofurantoïne, terbinafine, chloorpromazine, azathioprine, anabole steroïden, hormonale anticonceptie, groenethee-extract, kava |
| Korrelvormige ontstekingshaardjes in de lever, zoals bij sarcoïdose of tuberculose | De waarde stijgt onevenredig hard ten opzichte van de andere leverwaarden |
| Infiltratie van de lever, zoals bij lymfoom of amyloïdose | Beide enzymen verhoogd, vaak zonder geelzucht |
| Uitzaaiingen in de lever | Beide enzymen verhoogd |
Bij deze route hoort standaard de rest van het leverpakket: bilirubine, albumine als maat voor de aanmaakfunctie, de stollingstijd, en de verhouding tussen de twee transaminasen die in de De Ritis-ratio wordt uitgewerkt. Een echografie van lever en galwegen laat zien of de afvoergangen verwijd zijn, en dat onderscheidt een blokkade buiten de lever van een probleem erbinnen.
Eén uitzondering op de beslisregel uit sectie 3 hoort hier vermeld te worden. Een geïsoleerde stijging door een geneesmiddel, waarbij gamma-glutamyltransferase juist normaal blijft, is zeldzaam; ze is beschreven bij terbinafine (PMID 41852231). De vuistregel blijft bruikbaar, en een recent gestart geneesmiddel verdient aandacht ook wanneer het onderscheid richting bot wijst.
6. De botroute: verhoogde botomzet
Bot wordt levenslang afgebroken en opnieuw opgebouwd. De osteoblasten die dat opbouwwerk doen, gebruiken alkalische fosfatase om de mineralisatie op gang te brengen. Alles wat de botomzet opdrijft, tilt daarom ook deze waarde omhoog, terwijl er met de lever niets aan de hand is. Dat is precies de situatie waarin gamma-glutamyltransferase normaal blijft.
De sterkste stijgingen komen van de ziekte van Paget, waarbij bot plaatselijk veel te snel wordt omgebouwd (PMID 30803025). Klinisch relevanter voor de dagelijkse praktijk is de mildere groep: een tekort aan vitamine D dat tot onvoldoende mineralisatie leidt, een te hard werkende bijschildklier, en een herstellende breuk. Bij een vitamine D-tekort stijgt de waarde langs twee wegen tegelijk: de osteoblasten gaan aan het werk terwijl de mineralisatie vastloopt bij gebrek aan bouwmateriaal, en de bijschildklier gaat compenseren, wat de botomzet extra opdrijft.
| Oorzaak in het bot | Wat ernaast te zien is |
|---|---|
| Ziekte van Paget | Zeer sterke stijging, gamma-glutamyltransferase normaal, plaatselijke botpijn of vervorming |
| Uitzaaiingen die bot aanmaken, vooral vanuit prostaat, borst of long | Stijging samen met botpijn; botscan en gerichte botbepalingen brengen de bron in beeld |
| Overactieve bijschildklier, primair of als gevolg van een andere ziekte | Verhoogde botomzet, afwijkend calcium en parathormoon |
| Vitamine D-tekort met onvoldoende botmineralisatie | Lage 25-hydroxyvitamine D, soms laag fosfaat, diffuse bot- en spierpijn |
| Botziekte bij chronische nierschade | Afwijkend calcium, fosfaat en parathormoon; de waarde hoort hier bij het nierbeeld gelezen te worden |
| Genezende breuk | Tijdelijke stijging die vanzelf terugloopt |
| Groeispurt | Fysiologisch, en dus geen ziekte |
Bij een geïsoleerde stijging met een normale gamma-glutamyltransferase is de eerste set om zelf aan te vragen of te laten aanvragen daarom 25-hydroxyvitamine D, calcium, fosfaat en parathormoon. Daarmee komen de twee oorzaken in beeld waar het eigen werk daadwerkelijk op aangrijpt of die gericht te laten behandelen zijn.
7. Verhogingen buiten lever en bot
Een kleine groep verhogingen komt uit geen van beide. De belangrijkste is de zwangerschap. Daarnaast bestaat er een darmeffect: bij veertig gezonde proefpersonen lag de darmvorm van het enzym, apart gemeten, hoger bij wie de bloedgroepstof A mist, dus bij bloedgroep B en O, zowel nuchter als enkele uren na een vetrijke maaltijd (PMID 16412386). Een nuchtere afname haalt het maaltijdeffect eruit, en dat is de reden dat een nuchtere prik hier de standaard hoort te zijn. Het verschil tussen de bloedgroepen zelf blijft dan bestaan.
Verder stijgt de waarde mild bij een te snel werkende schildklier en soms bij chronische darmontsteking. Er bestaat ook een erfelijke, goedaardige variant waarbij de waarde levenslang verhoogd is zonder enige ziekte eronder. Die verklaring komt pas in beeld nadat de lever- en de botroute allebei zijn uitgezocht, en bij voorkeur nadat familieleden dezelfde waarde blijken te hebben.
8. Een lage alkalische fosfatase
De aandacht gaat bijna altijd naar verhogingen, waardoor een lage waarde stilletjes passeert. Toch is die informatief. Het enzym heeft zink en magnesium nodig om te werken, want die metalen zitten in het actieve centrum ingebouwd. Een structureel lage waarde bij iemand met een eenzijdig voedingspatroon of een verminderde opname is daarom een reden om die twee na te kijken. Ook een traag werkende schildklier verlaagt de waarde, via een lagere botomzet.
Vitamine B6 hoort in dit verhaal aan de andere kant, en dat wordt vaak omgedraaid. De circulerende vorm van B6, pyridoxaal-5-fosfaat, is juist een molecuul waar dit enzym de fosfaatgroep van afknipt. Werkt het enzym slecht, dan stapelt die vorm zich in het bloed op. Een lage alkalische fosfatase samen met een hoog pyridoxaal-5-fosfaat wijst dus richting een enzym dat tekortschiet, en vormt geen reden om B6 aan te vullen.
Die combinatie is meteen het spoor naar de zeldzame maar belangrijke oorzaak: hypofosfatasie, een erfelijke aandoening waarbij het gen voor de weefselaspecifieke vorm van het enzym slecht werkt, waardoor botmineralisatie en tandaanhechting tekortschieten (PMID 26893260). Het beeld loopt sterk uiteen, zelfs binnen één familie (PMID 24569605): van ernstige vormen bij jonge kinderen tot dragers die tot ver in de volwassenheid klachtenvrij blijven; of zij later alsnog klachten krijgen, is niet onderzocht (PMID 41042986). De combinatie die de aandacht moet trekken is een aanhoudend lage waarde samen met vroeg tandverlies, breuken bij gering trauma of onbegrepen bot- en spierklachten. Dat is een verwijsreden, want er bestaat specifieke enzymtherapie, vooral voor de vormen die op kinderleeftijd beginnen.
| Oorzaak van een lage waarde | Achterliggend mechanisme |
|---|---|
| Hypofosfatasie | Erfelijk verminderde werking van het enzym zelf; tandverlies, breuken, bot- en spierklachten, en een hoog pyridoxaal-5-fosfaat |
| Tekort aan zink of magnesium | Beide metalen zitten in het actieve centrum van het enzym |
| Traag werkende schildklier | Lagere botomzet |
| Coeliakie | Wisselend beeld: de waarde kan dalen door verminderde opname van zink en magnesium, en kan juist stijgen wanneer de botmineralisatie tekortschiet |
| Pernicieuze anemie | Wisselend beeld, meestal in combinatie met andere afwijkingen |
| Ziekte van Wilson | Verstoorde koperhuishouding, soms met een verlaagde waarde |
Deze tabel ordent de oorzaken naar mechanisme; hoe vaak elk van hen voorkomt, staat daar los van. Lees de waarde daarom samen met de rest van het beeld. Een lage waarde bij iemand zonder klachten en met een verder normaal bloedbeeld vraagt hooguit om een herhaling na enkele maanden, samen met zink en magnesium.
9. Het stappenplan bij een verhoogde waarde
In woorden: sluit eerst de drie onschuldige verklaringen uit, namelijk een zwangerschap zonder jeuk, groei bij een kind en een niet-nuchtere afname. Vraag daarna gamma-glutamyltransferase aan als dat nog ontbreekt. Volgt die de stijging, dan loopt het onderzoek via de lever en de galwegen, waarbij de geneesmiddelenanamnese het meest oplevert. Blijft die normaal, dan gaat het naar het bot, en begint het onderzoek met vitamine D, calcium, fosfaat en parathormoon. Houd daarbij de uitzondering uit sectie 5 in gedachten: een recent gestart geneesmiddel kan de oorzaak zijn ook wanneer gamma-glutamyltransferase normaal blijft.
Houdt de stijging aan zonder verklaring uit beide sporen, dan is aanvullende beeldvorming aan de orde. Bij een vrouw van middelbare leeftijd loont het bovendien om de antistoffen tegen mitochondriën later te herhalen, omdat die soms pas in tweede instantie positief worden.
10. De waarde als maat voor het beloop
Naast een aanwijzing voor de oorzaak is deze waarde in enkele ziektebeelden ook een maat voor het beloop. Bij de auto-immuunziekte van de kleine galwegen wordt de daling onder behandeling met ursodeoxycholzuur gebruikt om te beoordelen of iemand goed op de therapie reageert. Bij uitzaaiingen in bot wordt de botvorm van het enzym in onderzoek meegemeten naast andere botmarkers. Bij dialysepatiënten hoort de waarde thuis in het bredere beeld van de botstofwisseling, samen met parathormoon en de markers van botafbraak.
Voor de praktijk geldt daarbij één belangrijke nuance. Bij de auto-immuunziekte van de kleine galwegen is een dalende waarde onder behandeling een gunstig teken, en een waarde die hardnekkig hoog blijft verdient uitleg. Die vuistregel kent twee uitzonderingen. Bij de verlittekening van de grotere galwegen daalt de waarde onder ursodeoxycholzuur terwijl de behandeling het beloop van de ziekte niet verandert, en bij de ziekte van Paget raadt de richtlijn juist af om op een normale waarde te behandelen: daar bepalen de klachten het behandeldoel. Een dalend getal is dus alleen goed nieuws wanneer het bij dat ziektebeeld ook iets betekent. De precieze afkapwaarden per ziektebeeld staan in de Europese leverrichtlijnen over de auto-immuunziekte van de kleine galwegen en over de verlittekening van de grotere galwegen (PMID 28427765, PMID 35738507). Lees de trend mee bij de cliënt en stem af met wie de medicatie voorschrijft.
| Situatie | Wat de waarde daar doet | Bron |
|---|---|---|
| Auto-immuunziekte van de kleine galwegen, onder ursodeoxycholzuur | Een daling geldt als goede respons. Het Paris-II-criterium kijkt na één jaar en vraagt naast een alkalische fosfatase van ten hoogste 1,5 maal de bovengrens een transaminase (aspartaataminotransferase, ASAT) van ten hoogste diezelfde grens en een normaal bilirubine. Dat criterium komt uit een groep met beginnende ziekte. Het Toronto-criterium kijkt na twee jaar naar de alkalische fosfatase alleen, met een grens van 1,67 maal de bovengrens | PMID 21703194, n=165 en PMID 20502446, n=69 |
| Verlittekening van de grotere galwegen | Ursodeoxycholzuur verlaagt de waarde en het bilirubine zonder het beloop te veranderen. De ziekte zelf gaat, bij wie er ook chronische darmontsteking is, samen met een verhoogd risico op galweg- en darmkanker, waarvoor controle nodig blijft | PMID 28404115 |
| Uitzaaiingen in bot | In een vergelijking van vier botmarkers bij mannen met longkanker steunden de uitkomsten het gebruik van twee markers van botafbraak voor het opsporen van botuitzaaiingen. Over de botvorm van dit enzym zelf geeft die studie geen uitsluitsel | PMID 17922466, n=96 mannen met longkanker |
| Neuro-endocriene tumoren, gezwellen die uitgaan van hormoonproducerende cellen, behandeld met een radioactief gemerkt medicijn | De behandeling verlengde de tijd tot de ziekte weer opspeelde, zowel bij een normale als bij een verhoogde waarde bij aanvang; de onderzoekers vatten dat samen als een voordeel ongeacht de uitgangswaarde. Binnen de behandelde groep zelf konden zij tussen die twee geen verschil aantonen | PMID 32123969, n=229 in de trial, de analyse binnen de behandelde groep op ongeveer de helft daarvan |
| Botziekte bij dialyse | De botvorm wijkt af samen met de markers van botafbraak en parathormoon. Een deel van de patiënten heeft juist een lage waarde | PMID 32102689, n=90 |
11. Veelgemaakte interpretatiefouten
De waarde staat tussen de leverwaarden, maar komt daar lang niet altijd vandaan. Zolang gamma-glutamyltransferase ontbreekt, blijft elke leveruitspraak een gok.
Kinderreferenties zijn een aparte set. Een groeiend kind tegen de volwassen bovengrens leggen maakt van een normale waarde een afwijkende uitslag.
Een niet-nuchtere afname kan de waarde bij een deel van de mensen optillen, via de darmvorm van het enzym (PMID 22184873). Prik nuchter, zeker bij een grensgeval.
De geneesmiddelenanamnese verdient evenveel tijd als de beeldvorming. Een recent kuurtje amoxicilline met clavulaanzuur verklaart in de praktijk meer verhogingen dan de zeldzame leverziekten.
Een geïsoleerde stijging wijst meestal naar bot, al blijven er andere verklaringen. De darmvorm, de erfelijke goedaardige variant en een enzym dat aan een antistof gebonden raakt, geven hetzelfde beeld bij een normale gamma-glutamyltransferase.
Bot reageert traag. Na het starten van een behandeling duurt het maanden voor de waarde meebeweegt, dus een controle na twee weken zegt weinig.
Een lage waarde is ook een uitslag. Bij een aanhoudend lage waarde met tandverlies of breuken hoort hypofosfatasie in beeld te komen, in plaats van weggelezen te worden als toeval.
12. In de praktijk
Vraag bij een verhoogde alkalische fosfatase standaard gamma-glutamyltransferase erbij, want dat splitst in één keer het hele veld. Loop daarna de anamnese af op geneesmiddelen en supplementen, inclusief kruidenextracten, en zet daar de tijd in die anders aan speculatie opgaat.
Blijkt de bron in het bot te liggen, dan ligt dat op terrein waar het eigen werk aangrijpt. Vraag de vitamine D-status, calcium en fosfaat aan of laat ze aanvragen, afhankelijk van wat in de eigen praktijk kan, en de uitkomst stuurt rechtstreeks het suppletie- en voedingsadvies. Wijst het beeld daarnaast naar de bijschildklier of naar uitzaaiingen in bot, stem dan af met de arts die het vervolgonderzoek aanvraagt.
Houd bij een vrouw tussen veertig en zestig met een onverklaarde, aanhoudende stijging de auto-immuunziekte van de kleine galwegen in gedachten, zeker bij jeuk en vermoeidheid. Signaleer dat tijdig, want vroege behandeling verandert daar het beloop. Bekijk bij een lage waarde zink en magnesium, en verwijs bij een lage waarde samen met tandverlies of breuken door voor onderzoek naar hypofosfatasie.
13. Kernbronnen
| PMID | Titel en cijfers | Jaar | Waarvoor gebruikt |
|---|---|---|---|
| 27995906 | Amerikaanse richtlijn over de beoordeling van afwijkende leverwaarden | 2017 | De beslisregel met gamma-glutamyltransferase in sectie 3 |
| 24879980 | Leverschade door geneesmiddelen: antimicrobiële middelen, middelen voor het zenuwstelsel en ontstekingsremmers | 2014 | De positie van amoxicilline met clavulaanzuur in sectie 5 |
| 41852231 | Geïsoleerde stijging door terbinafine, casusbeschrijving | 2026 | De uitzondering op de beslisregel in sectie 5 |
| 35942656 | Britse richtlijn over galstuwing tijdens de zwangerschap | 2022 | Jeuk als signaal en de galzuurbepaling in sectie 4 |
| 30803025 | Richtlijn over diagnose en behandeling van de ziekte van Paget bij volwassenen | 2019 | De botroute in sectie 6 en het behandeldoel in sectie 10 |
| 28404115 | Overzicht van primaire scleroserende cholangitis | 2016 | De rij over de grotere galwegen in sectie 10 |
| 16412386 | Darmvorm van het enzym, bloedgroep en de stijging na een vetrijke maaltijd | 2006 | Het maaltijdeffect in sectie 7 |
| 26893260 | Hypofosfatasie: oorzaak, indeling, diagnose en behandeling | 2016 | Het overzicht van hypofosfatasie in sectie 8 |
| 24569605 | Hypofosfatasie: verschil in ziektebeeld binnen één familie | 2014 | De spreiding van het beeld in sectie 8 |
| 41042986 | Dragers van een mutatie in het gen zonder klachten, 43 personen, mediaan 29 jaar | 2026 | De spreiding en de terughoudendheid bij een lage waarde in sectie 8 |
| 28427765 | Europese leverrichtlijn over de auto-immuunziekte van de kleine galwegen, 2017 | 2017 | De responsbeoordeling in sectie 10 |
| 35738507 | Europese leverrichtlijn over de verlittekening van de galwegen, 2022 | 2022 | De responsbeoordeling in sectie 10 |
| 22184873 | Het effect van een vetrijke maaltijd op de alkalische fosfatase per bloedgroep. Bij mensen met bloedgroep B of O die de bloedgroepstof ook in hun lichaamsvocht afscheiden, steeg de activiteit drie tot zes uur na de calorierijke versie van die maaltijd met ongeveer 48 tot 55 U/L, ongeveer twee keer zoveel als na de caloriearme versie. Het advies is om nuchter in de ochtend te prikken | 2011 | Het maaltijdeffect in sectie 11 |
| 21703194 | Vroege primaire biliaire cholangitis, de auto-immuunziekte van de kleine galwegen: respons in het bloed op behandeling, n=165 | 2011 | Het Paris-II-criterium in sectie 10 |
| 20502446 | Respons op behandeling en voortgang in het weefselonderzoek bij primaire biliaire cholangitis, de auto-immuunziekte van de kleine galwegen, n=69 | 2010 | Het Toronto-criterium in sectie 10 |
| 17922466 | Botafbraakmarkers bij uitzaaiingen in bot van longkanker, n=96 | 2007 | De vergelijking met botafbraakmarkers in sectie 10 |
| 32123969 | Alkalische fosfatase bij aanvang en behandelrespons bij neuro-endocriene tumoren, n=229 in de hele trial; de analyse binnen de behandelde groep rust op ongeveer de helft daarvan | 2020 | De respons-rij in sectie 10 |
| 32102689 | Botstofwisseling en osteoporose bij hemodialyse, n=90 | 2020 | De dialyse-rij in sectie 10 |